ضَلالًا بَعِيداً .
اين آيه و تفسير آن ، در آيهء 48 از همين سوره بيان شد و ميان اين دو متن ، جز در تتمه اختلافى نيست ؛ چراكه در آنجا گفته بود :
« وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً »
و در اينجا گفته است :
« وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً »
معناى هردو تتمه نيز يكى است .
بار ديگر تكرار در قرآن
دربارهء تكرار در قرآن ، پيشتر در هنگام تفسير آيهء 48 از سورهء بقره ، جلد اوّل سخن گفتيم . اكنون در ادامهء آن ، سخن صاحب تفسير المنار را در تفسير اين آيه ، نقل مىكنيم :
« قرآن نه يك كتاب حقوقى است و نه يك كتاب هنرى تا مسئله را يكبار بيان كند و كسى كه مىخواهد بدان عمل كند ، به آن رجوع نمايد ، بلكه قرآن كتاب هدايت است و هدايت در صورتى تحقق مىيابد كه مفاهيم موردنظر ، در هر موقعيت و سياق مناسب كه دلها را آمادهء پذيرش آنها سازد ايراد شود و اين كار ، در وقتى عملى مىشود كه مقصودهاى اساسى تكرار گردد و اساسا دعوت همگانى جز از طريق تكرار امكانپذير نيست . ازاينرو ، مىبينيم كه رهبران مذاهب دينى و سياسى كه به سنتهاى جامعه و خصوصيات و اخلاق بشرى آشنايى دارند ، مقاصد خود را در سخنرانىها و مقالههاى خود كه در كتابها و روزنامههايشان منتشر مىكنند ، تكرار مىنمايند » .
إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً .
اعراب پيش از محمّد صلّى اللّه عليه و آله معتقد بودند كه فرشتگان دختران خدا هستند :
« أَ فَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيماً ؛
« 1 » آيا پروردگارتان براى شما پسران برگزيد و خود فرشتگان را به دخترى اختيار كرد ؟ حقا سخنى است بزرگ كه بر زبان مىآوريد » . اين عقيده سبب شد كه آنان
هامش
( 1 ) . اسراء ( 17 ) آيهء 40 .