وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ .
ضمير
« أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ »
به مسلمانان برمىگردد . « من » براى تبعيض است ؛ يعنى بعضى از مسلمانان اولوا الامر هستند . اما ضمير
« مِنْهُمْ »
در
« يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ »
مورد اختلاف است : برخى از مفسران گفتهاند : اين ضمير به كسانى برمىگردد كه خبر امنيت و يا ترس را منتشر مىكردند . برخى گفتهاند : به اولواالامر برمىگردد و همين نظريه بهتر است ؛ زيرا « من » براى بيان است ، نه براى تبعيض . مراد از اولوا الامر كسانى مىباشند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به شايستگىهاى دينى و علمى آنان اعتماد داشت و كسانىكه مصداق اين سخن خدا هستند :
« هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ ؛
« 1 » اوست كه تو را به يارى خويش و يارى مؤمنان تأييد كرده است » . معناى آيه اين است كه براى كسانىكه اخبار جنگ را فاش مىكردند ، بهتر آن بود كه از اظهارنظر در مورد اين اخبار خوددارى مىكردند ، و آن را به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و اصحاب بالياقت او ( كارشناسان ) كه به اخبار و نيرنگهاى جنگ آشنايى دارند عرضه مىكردند ؛ چون فقط آنها هستند كه قدرت تحليل اينگونه اخبار را دارند . معناى اين سخن خدا :
« لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ »
آن است كه كارشناسان ، ماهيت خبر منتشر شده و نيز هدف از آن را مىدانند ؛ زيرا آنان هستند كه امور پنهان و حقايق را از منبع نخست آن استنباط مىكنند و آنچه را مصلحت و حكمت اقتضا كند انجام مىدهند .
وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا .
مراد از فضل و رحمت خدا ، فروفرستادن قرآن و بعثت حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله است . معناى آيه آن است كه اگر كتاب خدا و سنت پيامبرش نبود ، هرآينه بر كفر و گمراهى باقى مىمانديد ، جز اندكى از شما ، نظير قيس بن ساعدة ، ورقة بن نوفل ، زيد بن عمرو و ديگر كسانىكه با فطرت پاك خود و پيش از بعثت محمّد صلّى اللّه عليه و آله به خداى يگانه ايمان آوردند . اين نوع از مؤمنان را « حنيفى » مىنامند ؛ زيرا اعراب ، كسى را كه بر دين ابراهيم بود ، حنيف مىناميدند .
هامش
( 1 ) . انفال ( 8 ) آيهء 62 .