در روز قيامت ميان عقيده ، رفتار و اخلاق هر امّتى و عقيدهء پيامبرشان مقايسه مىكند .
اگر با يكديگر مطابق بود ، آن امّت از امّتهاى رستگار ، و گرنه از هلاكشوندگان خواهد بود .
اين تفسير ، الهامگرفته از انقلاب شيخ بر ضدّ بدعتها و تقليدهاى نفرتانگيز مىباشد و اين سخن ، دور از واقع نيست ؛ زيرا حتى اگر سنجش ميان عقيده و رفتار امّت با پيامبرشان در پيشگاه خداوند نيز صورت نگيرد ، نتيجهء اين مقايسه يقينا تحقق پيدا خواهد كرد .
يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ .
مراد آن است كه كافران در روز قيامت هنگامى كه پرده از جلو چشمانشان برداشته شود ، آرزو مىكنند كه كاش آفريده نمىشدند و با زمين يكسان مىبودند ؛ يعنى خاك بودند . چنانكه در آيهء 40 سورهء نبأ نيز آمده است :
« يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ يَداهُ وَ يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً ؛
روزى كه آدمى هرچه را كه پيشاپيش فرستاده است ، مىنگرد و كافر مىگويد : اى كاش من خاك بودم ! » .
وَ لا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً .
اين جمله ، مستأنفه و معنايش اين است كه آنها نمىتوانند گناهانى را كه مرتكب شده و از چشمان مردم در دنيا پنهان داشتهاند ، از خدا نيز پنهان دارند ؛ زيرا خدا به آنها و اعمالشان تسلط كامل دارد . همچنين فرشتگان ، گوشها ، چشمها ، زبانها ، پوستها ، دستها و پاهاى خود آنان به كارهايشان گواهى مىدهند ؛ چنانكه در آيهء 20 سورهء فصلت آمده است :
« حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ ؛
چون به كنار آتش آيند گوش و چشمها و پوستهايشان به اعمالى كه مرتكب شدهاند بر ضدشان شهادت دهند » . نيز آيهء 25 سورهء نور :
« يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ ؛
روزى كه زبانهايشان و دستهايشان و پاهايشان به زيانشان بر كارهايى كه مىكردهاند ، شهادت دهند » .