به گونهاى كه اگر پاداش ندهد ، به وى ستم كرده است - كه خدا از چنين چيزى منزّه است - و يا از باب تفضّل و احسان است ؟ فلاسفه دراينباره نظريههاى مختلفى دارند .
بهترين نظريه آن است كه خدا در برابر عمل واجب از باب تفضّل پاداش مىدهد ؛ زيرا واجب ، پاداش و سپاس ندارد ؛ امّا در برابر عمل مستحب از باب استحقاق است .
در هرصورت ، كار ، آسان است ؛ چراكه بىترديد پاداش وجود دارد . نزاع در اين است كه آيا سبب پاداش ، تفضّل است و يا استحقاق ؟ اين نزاع بىنتيجه است ؛ زيرا سبب پاداش از دايرهء قدرت و توان ما خارج است .
فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً .
خداوند در روز قيامت مردم را براى حساب و مجازات گرد مىآورد . پيش از هرچيز ، پيامبر هر قومى بر آنان گواهى مىدهد كه رسالت پروردگار خويش را بديشان ابلاغ كرده است : حلال و حرام را بهطور مستقيم ، يا به واسطهء اصحابش ، يا تابعان و يا علما و فقها به آنان آموخته است . بنابراين ، مراد از شاهد اوّل ، هر پيامبرى است كه پيش از حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله بوده و مراد از شاهد دوم ، خود حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله است . و
« هؤُلاءِ » ،
به امّت حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله اشاره دارد . [ در اينجا ] نظريهء كسى كه گفته است
« هؤُلاءِ »
به تمام پيامبران سابق اشاره دارد و حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله عليه آنان و آنها عليه امّتهاى خود گواهى مىدهند ، دور از حقيقت است ؛ چراكه شهادت عليه كسى جايز و مسموع است كه احتمال سستى در انجام دادن تكليف در وى وجود داشته باشد و اين در حقّ انبيا محال است . بنابراين ، شهادت عليه آنان نيز محال است . در تفسير آيهء 143 سورهء بقره بيان كرديم كه حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله بر علماى امّت خود گواهى مىدهد كه اسلام و احكام اسلامى را به آنان رسانده است و علماى امّت نيز گواه مىدهند كه آنان رسالت اسلام را به امّت رساندهاند .
شيخ محمد عبده در تفسير آيهء مزبور ، سخنى دارد كه خلاصهء آن چنين است : خدا