نظريهء درست همان است كه گفتيم : دستور به بخل زمانى بر انسان اثر مىگذارد كه ميلى به مال در نفس او وجود داشته باشد ؛ نه به سبب سخن مخالفان بخشش و شبههء آنان ، هرچه باشد ؛ زيرا انسان بزرگ كسى است كه بر هواى نفس خويش غالب آيد و آن را بر تحمّل مشكلات و سختىها وادار سازد ؛ البتّه اگر اين تحمّل سختىها به خير و صلاح او باشد . امام على عليه السّلام فرمود : « بهترين عملها ، عملى است كه خود را وادار بدان نمايى » . در حديث است : « بهترين عملها ، پرمشقتترين آنهاست » .
وَ يَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ .
فضل خدا ، تمام نعمتها و از آن جمله دانش و مال را دربر مىگيرد . پنهان كردن علم ، حرام و نشر آن واجب است ؛ لكن با شيوهاى كه موجب شادمانى شود ، نه تنفّر و انسان را به خدا نزديك كند ، نه دور ؛ زيرا هدف ، عمل است و دانش ، وسيله .
برخى از علما گفتهاند : اگر ثروتمند ، ثروتش را پنهان كند و خود را در برابر مردم ، فقير جلوه دهد ، كارى حرام انجام داده است . آنها به آيهء فوق و نيز به آيهء
« وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ »
« 1 » استدلال كردهاند . در حديث است : « وقتى خدا نعمتى را به بندهء خود دهد ، دوست دارد كه اثر آن را بر وى ببيند » .
وَ أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً .
سياق آيه دلالت دارد كه مراد از كافران در اينجا ، كسانى هستند كه فضل و نعمت الهى را پنهان كنند . از امام موسى بن جعفر عليهما السّلام روايت شده كه فرمود : « سخن گفتن از نعمت خدا ، سپاسگزارى و ترك آن ، كفر است » .
در آيهء هفت سورهء ابراهيم آمده است :
« لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ ؛
اگر مرا سپاس گوييد ، بر نعمت شما مىافزايم و اگر كفران كنيد ، به درستى كه عذاب من سخت است » . بنابراين ، واژهء كفر در آيه به معناى كفران نعمتهاست ، نه به معناى كفر و انكار الوهيّت .
وَ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ .
اين آيه و
هامش
( 1 ) . ضحى ( 93 ) آيهء 11 .