كرده ، خواه در عمل ، خواه در زبان ، از او بخشش بخواهد . آنگاه واجباتى را كه از وى فوت شده ؛ نظير حج ، روزه و نماز قضا نمايد . امير مؤمنان عليه السّلام صداى مردى را شنيد كه مىگويد : استغفر اللّه . امام عليه السّلام فرمود : آيا مىدانى استغفار چيست ؟ استغفار درجهء علّيّون است و شش معنا دارد : . . . امام عليه السّلام آنها را برشمرد ، از جمله : تصميم بر عدم بازگشت به گناه ، اداى حقوق مردم و قضاى واجبات . وقتى اين خصوصيات در توبهكننده موجود باشد ، وى از جملهء كسانى خواهد بود كه خداوند دربارهء آنان فرموده است :
« وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى ؛
« 1 » هركس كه توبه كند و ايمان آورد و كار شايسته كند و به راه هدايت درآيد وى را مىآمرزم » . مراد آن است كه هدايت را استمرار بخشد ؛ يعنى ايمان و عمل صالح داشته باشد . در حديث است : « كسى كه از گناه توبه مىكند ، همانند كسى است كه گناهى ندارد ، بلكه از نيكوكاران به شمار مىرود » . خداوند فرموده است :
« تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتاعاً حَسَناً ؛
« 2 » به درگاهش توبه كنيد ، تا شما را از رزقى نيكو برخوردار كند » . و نيز گفته است :
« إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ ؛
« 3 » خدا توبهكنندگان را دوست دارد » . پيامبر صلّى اللّه عليه و آله گفت : « هركس خود را گناهكار پندارد ، نيكوكار است » .
رمز نيكوكارى شخص توبهكننده و بزرگى مقام او نزد خدا آن است كه وى خود را مىشناسد و به سبب هر عيب و نقصى ، نفسش را مورد محاسبه و بازپرسى قرار مىدهد و براى رسيدن به كمال و طاعت ، جهاد مىكند ؛ جهادى كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آن را جهاد اكبر ناميده است . پيامبران و حكيمان از قديم گفتهاند : خود را بشناس . مراد آنان از اين سخن آن است كه انسان عيبهاى خود را بشناسد و براى پيراستن آن از هر ناخالصى بكوشد .
گاهى سؤال مىشود : انسان پروردهء عوامل زيادى است كه برخى از آنها از اين
هامش
( 1 ) . طه ( 20 ) آيهء 82 .
( 2 ) . هود ( 11 ) آيهء 3 .
( 3 ) . بقره ( 2 ) آيهء 222 .