در كنار شما خواهيم جنگيد . برخى گفتهاند : هدف منافقان از اين سخن ، آن بوده است كه رويارويى مسلمانان با مشركان ، باتوجه به برترى نيروهاى دشمن در ساز و برگ و تعداد نفرات ، خودكشى به شمار مىرود . ظاهر آيه ، احتمال هردو معنا را مىدهد ؛ لكن معناى اوّل نزديكتر به دلالت لفظ است .
هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ .
منافقان با اين سخن كه ما نمىدانيم آيا جنگ به وقوع مىپيوندد و يا نه ، مىخواستند نفاق خود را پنهان سازند و از تهمتها به دور مانند . اما اين سخن آنان ، نفاقشان را آشكارتر و آنها را به مشركان نزديكتر مىسازد ؛ زيرا سخن مزبور به نفع مشركان است و ارادهها را در جنگيدن در كنار رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله سست و ضعيف مىكند .
يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ؛
به زبان چيزهايى مىگويند : اگر بدانيم جنگ رخ مىدهد از شما تبعيت مىكنيم .
ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ ؛
لكن در دلهايشان چنين چيزى نيست ، بلكه در آن ، نفاق و دروغ است .
وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ ؛
خداوند به كفر آنها به خود و پيامبرش داناتر است . امام على عليه السّلام فرمود : « زبان مؤمن در وراى قلب وى و قلب منافق در وراى زبان اوست » ؛ بدين معنا كه مؤمن آنچه را در دل دارد مىگويد ؛ زيرا سخنى را نمىگويد مگر آنكه به آن معتقد باشد . اما زبان منافق ، از قلب او پيروى نمىكند ، بلكه پيرو منافع شخصى اوست و سخنى را بر زبان مىراند كه مطابق با منافعش باشد .
الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا ؛
منافقان گفتند : اگر كسانىكه در روز احد در كنار پيامبر كارزار كردند ، از ما اطاعت مىكردند و با پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نمىرفتند ، هيچكدام از آنها كشته نمىشد ، همانگونه كه ما كشته نشديم ؛ زيرا با پيامبر نرفتيم . در اينباره ، پيشتر در تفسير آيهء 156 از همين سوره سخن گفتيم .
قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ .
ابدا چنين نيست . كسى كه از مرگ بگريزد ، نمىتواند از آن نجات يابد و كسى كه خواستار بقا باشد هرگز بدان دست