به ايمان مؤمنان و نفاق منافقان آگاهى دارد ؛ چراكه [ ماهيت ] منافقان ، پيش از واقعهء احد ، براى مردم آشكار نبود و از مؤمنان تشخيص داده نمىشدند . در اين واقعه ، چهرهء واقعى آنها براى مردم آشكار شد . بر اين اساس ، مراد از علم خدا ، آشكار شدن علم او به معلوم و مشخص شدن معلوم از غير آن است ، نه اينكه خداوند ، قبل از واقعهء احد علم نداشته و پس از آن ، علم پيدا كرده است ؛ زيرا خدا پيش از وجود اشيا به آنها علم دارد . پيشتر در آيهء 141 سورهء آل عمران ، به اين موضوع اشاره شد .
وَ قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا .
خداوند آشكار نكرده كه اين جمله را چه كسى به منافقان گفته و سخن را به صيغهء مجهول بيان كرده است . همچنين منافقان را نام نبرده ، بلكه با ضمير غايب به آنان اشاره نموده است . لكن بسيارى از مفسّران گفتهاند : عبد اللّه بن ابى در روز احد همراه سيصد جنگجو با پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بيرون آمد و در بين راه ، وى و همراهانش بازگشتند و از جنگ سر باززدند . آنان اين كار را بدان سبب كردند كه ارادههاى مسلمانان را سست و از جنگ در كنار پيامبر صلّى اللّه عليه و آله منصرفشان كنند . . . عبد اللّه ابو جابر انصارى به منافقان گفت : چرا بازمىگرديد ؟ اگر دين داريد براى دين خود بجنگيد و اين معناى
« قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ »
است ، و اگر دين نداريد ، از خود ، خانواده و اموالتان دفاع كنيد و اين معناى
« أَوِ ادْفَعُوا »
است . مورخان اين ننگ ابن ابىّ و همراهانش و نيز سخنى كه عبد اللّه ابو جابر انصارى به آنان گفت را بيان كردهاند . البته لفظ آيه نيز بر عمل آنها و بر سخنى كه انصارى به آنها گفت ، منطبق مىشود ؛ لكن آيه نه نام كسانىكه چنين كارى را انجام دادند ، ذكر كرده است و نه نام گوينده را .
درهرحال ، منافقان به اين گوينده مؤمن پاسخ مىدهند :
قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ ؛
يعنى كار ميان مسلمانان و مشركان از حدّ مانور و نمايش قدرت و عرض اندام تجاوز نمىكند و هرگز به مرحلهء جنگ و كشتار نمىرسد و اگر مطمئن شويم هنوز سخن ، سخن منافقان است كه جنگ ناگزير به وقوع مىپيوندد ، در آن صورت