چنين شخصى بار اوّل و دوم گفته مىشود كه توبه كند و اگر نپذيرفت و اصرار ورزيد كشته مىشود . از امام صادق عليه السّلام روايت شده است : « خورندهء ربا ، پس از اقامهء بيّنه تأديب مىشود و اگر بار ديگر ربا بخورد تأديب مىشود و اگر باز هم ربا بخورد ، كشته مىشود » . برخى گفتهاند : در مرتبهء چهارم كشته مىشود .
وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُونَ .
يعنى نه شما به بدهكار ستم مىكنيد ، زيرا بيشتر از سرمايهء خود نمىخواهيد و نه مورد ستم قرار مىگيريد ، چراكه سرمايهتان كم نمىشود .
وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ .
درصورتىكه بدهكار تنگدست باشد روا نيست كه بر او سخت گرفته شود ، خواه بدهكارىاش به سبب ربا باشد و يا نباشد ، چنانكه بر بدهكارى كه توان مالى دارد ، روا نيست كه در دادن دين خود امروز و فردا كند . پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و إله فرمود :
« همانگونه براى بدهكارت ، در صورتى كه توان مالى داشته باشد ، جايز نيست كه تو را معطل كند ، براى تو هم جايز نيست كه اگر او تنگدست باشد بر او سخت بگيرى » .
معسر يا تنگدست ، در شريعت اسلام كسى است كه جز خانهء مسكونى و ضروريات زندگى نظير لباس ، كتاب ، وسايل ضرورى منزل و ابزار كارى كه از طريق آن امرار معاش مىكند ، و خرج يك روز خود و عيالش چيز ديگرى نداشته باشد . فروختن اين لوازم زندگى براى پرداخت قرض ، واجب نيست . ما در جزء پنجم كتاب فقه الإمام جعفر الصادق عليه السّلام در فصل « مفلس » ، مستثنيات دين را به تفصيل بيان كرديم .
وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ .
شكى نيست كه برى كردن ذمّهء بدهكار يك نوع فضيلت و حتّى از بزرگترين طاعات است ؛ چراكه اين كار ، بر طرف كردن مشكل و برآوردن نياز اوست . در حديث آمده است : « كسىكه تنگدستى را مهلت