دهد و يا از او صرفنظر كند ، خدا او را روزى در سايهء خود جاى دهد كه سايهاى جز سايهء او نيست » . فقها وحدتنظر دارند كه اگر كسى در راه غيرمعصيت ، وام بگيرد و آنگاه از دادن آن ناتوان گردد ، بدهىاش از بيت المال پرداخت مىشود . امام صادق عليه السّلام فرمود : « كسى كه روزى را براى خود و خانوادهء خود از راه حلال طلب كند همانند كسى است كه در راه خدا جهاد مىكند . و اگر از عهدهء اين كار برنيايد ، بايد به اندازهء معاش خود و خانوادهاش برعهدهء خدا و پيامبرش وام بگيرد » . معناى برعهدهء خدا و رسول ، آن است كه بايد بدهى او از بيت المال - كه واجب است در راه خدا مصرف شود - پرداخت گردد . قرآن كريم در آيهء شصتم از سورهء توبه ، اين موضوع را آشكارا بيان كرده است : « إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقابِ وَ الْغارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ » . مراد از « غارمين » ، كسانى هستند كه به خاطر انفاق در راه خدا بدهكار شدهاند . جملهء « إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ » تشويقى است به عمل كردن از روى آگاهى ، يعنى مادام كه مىدانيد برى كردن ذمّهء بدهكار تنگدست از دين ، عملى است نيكو ، پس به عملتان عمل كنيد . برخى گفتهاند : مراد از « تَعْلَمُونَ » در اينجا « تَعْلَمُونَ » است ، بدين معنا كه اگر به نيكى عمل مىكنيد ، پس طلبكارى خود را به بدهكار تنگدست صدقه دهيد . اين نظريه ، بعيد نيست كه درست باشد ؛ چراكه امام على عليه السّلام فرمود : « علم با عمل توأم است . ازاينرو ، هركس بداند عمل مىكند . علم ، عمل را صدا مىزند . اگر پاسخش را نداد ، كوچ مىكند . . . » بسيارى از دانشمندان عصر حاضر ، هرنظريهاى را علم نمىنامند ، بلكه زمانى آن را علم مىنامند كه درستى آن را از طريق تطبيق و تجربه لمس كنند . وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ . پس
التفسير الكاشف ( تفسير كاشف ) ( فارسى )ج ١ — صفحة 749
مساهمون: محمد جواد مغنية
ص٧٤٩