اينگونه زندگى ، مرگ است ، نه زندگى . و نيز معناى سخن خدا : « فأحياهم » آن است كه به خاطر جهاد و دفاع از حق خود ، در آزادى و بزرگوارى زندگى كردند .
آنچه گفته شد ، خلاصهاى از نظريه شيخ محمّد عبده بود كه با تفصيل زياد آن را شرح كرده است . اين نظريه - چنانكه ملاحظه مىكنيد - از ضمير روشن و روحيهء اصلاحطلبانه او الهام گرفته است ، نه از لفظ آيه . آرى ، نظريهء او ذاتا يك نظريهء درست و بىترديد يك نظريه انسانى است ، لكن از معناى لفظ بسيار دور است . به نظر مىرسد كه از اين جهت نظريهء وى از نظريهء بسيارى از مفسّران به صواب نزديكتر باشد ، زيرا نظريهء آنها بر روايات اسرائيلى و افسانههايى مبتنى است كه از هيچ سندى برخوردار نيست و به هيچ روى ربطى با زندگى ندارد . امّا هدف عبده به عنوان يك مصلح ، آن است كه ديگران را تشويق كند تا در برابر ستم بايستند و به خاطر آزادى و كرامت فداكارى كنند .
در هرحال ، آيه احتمال معانى مختلفى را مىدهد و از همين جهت ، نظريههاى زيادى دربارهء آن وجود دارد و در لفظ اين آيه ، چيزى كه درستى يكى از نظريات مزبور را به اثبات برساند به چشم مىخورد . البته نظريهء شيخ عبده از تمام نظريات بهتر است ؛ زيرا از يكسو مفهوم ظلمستيزى را چنانكه اشاره كرديم دربردارد و از سوى ديگر ، سياق آيه نيز نظريهء او را تأييد مىكند ، چراكه پس از آيه ، بلافاصله چنين آمده است :
وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ؛
در راه خدا جنگ كنيد و بدانيد كه خدا شنوا و داناست .