پاسخ : بله ، ظاهر آيه همين معنا را مىرساند و نمازهاى واجب و مستحب را در تمام حالات دربرمىگيرد ؛ ولى از پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و اهل بيت او و نيز از طريق اجماع ثابت شده است كه در صورت امكان ، نماز واجب درست نيست ، مگر آنكه به سوى كعبه خوانده شود . امّا نماز مستحب در حال سوارى ، يا پياده و نيز به هرسوى كه خوانده شود جايز است . همچنين اگر كسى از پيدا كردن جهت كعبه ناتوان باشد و احتياط هم برايش امكانپذير نباشد ، به هرسوى كه نماز بخواند درست است . ازاينرو ، با اين احاديث و اجماع ، آيهء
« فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ »
را تخصيص مىزنيم و آن را به نماز مستحب در حال راه رفتن و سوارى و به نماز متحيّر - كسىكه جهت قبله را نمىداند - اختصاص مىدهيم . همچنين به وسيلهء اين احاديث و اجماع ، آيهء 149 سورهء بقره را تخصيص مىزنيم :
« وَ مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ »
و اين آيه را به نماز واجب در حال اختيار و به نماز نافله در حال استقرار اختصاص مىدهيم . « 1 »
با اين بيان ، خطاى نظريهء كسىكه مىگويد : آيهء
« فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ »
ناسخ آيهء
« فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ »
است روشن مىشود ؛ چراكه از شرايط نسخ آن است كه ميان ناسخ و منسوخ تنافى و تضاد وجود داشته باشد ، بهگونهاى كه اثبات و نفى هر دو در يك موضوع وارد شده باشند . درحالىكه شما دانستيد كه موضوع
« فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ »
خصوص نماز واجب و نماز نافله در حال استقرار است .
و موضوع
« فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ » .
ديگر نمازهاست .
وَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً .
در تفسير آيهء 113 گفتيم كه هريك از يهود ، نصارا و مشركان عرب ادّعا مىكردند كه تنها خودشان بر حقّند و ديگران چيزى نمىباشند .
بنابراين ، ضمير
« قالُوا »
به اين طوايف سهگانه برمىگردد . در قرآن آمده است كه يهود گفتند : عزير پسر خداست . نصارا گفتند : مسيح پسر خداست . مشركان عرب گفتند :
فرشتگان دختران خدايند . بنابراين ، اين حكايت از جانب همهء آنان درست خواهد بود .
هامش
( 1 ) . به تفسير آيهء 142 ، بخش « چرا نماز به سوى جهتى خاص ؟ » نگاه كنيد ؛ چراكه كاملكنندهء اين تفسير است .