باطل است ، و چون خروج از بيت محقَّق شد ، سالك شود ، و صبر در اين مقام صبر للَّهاست .
و امّا صبر باللَّه را دو مقام است : يكى براى سالك ثابت است ، و يكى براى اهل صَحْو بعد المَحْو .
و در اينجا مراد مقام اوّل است ، و آن عبارت از آن است كه سالك پس از خروج از بيت و هجرت الى اللَّه مشاهده كند كه تمام حركات و سكناتش به حول و قوّهء خدا است ، و خودش دخالت در چيزى ندارد ، پس صبر خود را چون هر چيز خود ، باللَّه داند ، و اين غير از اعتقاد يا برهان است ، بلكه مشاهده به عيان است ؛ زيرا كه اعتقاد و برهان راجع به اهل حجاب است .
و امّا مقام دوم كه راجع به اهل صَحْو است ، آن پس از آن است كه طى مقامات سلوك شد ، و منتهى به فناء كلّى و محو مطلق گرديد ، پس به عنايت حق تعالى ارجاع به مملكت خودش كردند براى دستگيرى از افتادگان . در اين مقام ، وجود او و شؤون وجوديهء او حقّانى شده ، و تمام حركات و سكناتش در اين مقام باللَّه است ؛ يعنى به وجود حقّانى است . پس او در اين مقام عَينُ اللَّه و اذُن اللَّه و يدُ اللَّه است « عَليٌّ عَيْنُ اللَّهِ وَاذُنُ اللَّهِ وَيَدُ اللَّهِ » « 1 » .
امّا صبر على اللَّه ، و آن پس از تمكين اين مقام است ؛ يعنى مقام صبر باللَّه به معنى اوّلش . پس سالك چون خود را از مطلق تصرفات برى و عارى ديد و تمام
هامش
( 1 ) - اشاره است به اين فرمايش اميرالمؤمنين و مولى الموحِّدين على بن أبىطالب عليهما السلام : « أنَا عَيْنُ اللَّهِ ، وَأنَا يَدُ اللَّهِ ، وَأنَا جَنْبُ اللَّهِ ، وَأنَا بابُ اللَّهِ » ؛ « من چشم خدا ، دست خدا ، جنب خدا و باب خدا هستم » . ( الكافي ، ج 1 ، ص 145 ، « كتاب التوحيد » ، باب 23 ، حديث 8 )
و نظير اين حديث است آنچه را كه شيخ صدوق رحمه الله در كتاب التوحيد ، ص 164 ، حديث 1 نقل فرموده است .