كه با رامشدن آن ، تمام قواى ظاهره و باطنه رام شود ، و فتح قلوب از فتح ممالك بالاتر است .
خدمتهاى از روى صداقت و جانفشانىها ، همه از فتح قلوب است . با فتح قلوب ، فتح ممالك نيز شود . فتوحات اسلاميه در اثر فتح قلوب نظامى اسلامى بود ، والّا با آن عدِهّ و عُدّه ، اين پيشرفتها غير ممكن بود .
بالجمله ، رفق و مدارا ، در پيشرفت مقاصد ، از هر چيز مؤثّرتر است ، و چنانچه در مقاصد دنيايى چنين است ، در مقاصد دينى از قبيل ارشاد و هدايت مردم رفق و مدارا از مهمّات است كه بدون آن ، اين مقصد شريف عملى نخواهد شد .
خداى تبارك و تعالى پس از آنكه حضرت موسى و هارون عليهما السلام را مأمور فرمود كه پيش فرعون بروند و او را دعوت و ارشاد كنند ، از جملهء دستوراتى كه به آنها مىدهد ، مىفرمايد :
اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى * فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى
« 1 » . دل سخت فرعون را - كه أنانيتش به جايى رسيده بود كه به دعوى الوهيت برخاسته بود - باز با رفق و مدارا بهتر مىتوان به دست آورد . از اين جهت مىفرمايد : « برويد پيش فرعون سركشِ ياغى ، و با او با نرمى و رفق سخن بگوييد ، شايد اين سخن نرم او را متذكر خدا كند ، و از روز جزا بترسد » .
و اين دستور كلّى است از براى هدايتكنندگان راه حق كه راه فتح قلوب را باز مىكند . چنانچه خداى تعالى پيغمبر بزرگ خود را ستايش مىفرمايد كه « تو بر خُلق بزرگ هستى » « 2 » ، البته براى چنين مقصد بزرگ ، خُلق بزرگ لازم است كه
هامش
( 1 ) - طه ( 20 ) : 43 - 44 .
( 2 ) - « وَإنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ » . ( القلم ( 68 ) : 4 )