و از اينجا معلوم شد كه اين غضب - كه در مقابل رحمت ، و از جيش و جنود جهل و ابليس مقرر شده - حالِ اعتدال غضب و آن غضبى نيست كه در تحت زمامدارى عقل و خداى تعالى و شريعت مقدسه آسمانى باشد ؛ بلكه مقصود ، حال افراط آن است كه در فصل آتيه ، ذَمّ و تكذيب آن مذكور مىشود .
فصل ششم در بيان انحراف قوّه غضبيّه
] پس از آنكه معلوم شد خداى - تبارك و تعالى - قوّهء غضب را به انسان مرحمت فرموده براى حفظ نظام و تحصيل سعادت دنيا و آخرت ، اگر انسان اين نعمت الهيه را در موقع خود صرف نكند و در موقع خود ، غضب براى حفظ اين اساس نكند ، كفران نعمتِ حق تعالى را فرموده و مشمول :
وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ
« 1 » خواهد بود .
و از اين بدتر و بالاتر و قبيحتر ، آن است كه اين قوّهء الهيه را بر خلاف مقصد الهى خرج كند و به ضد نظام عائله و مدينهء فاضله انسانيه به كار برد كه آن علاوه بر كفران نعمت ، هاتك حرمت نيز مىشود ، و البته در اين موقع ، قوّه غضبيه - كه بايست از جنود الهيه و بر ضد جنود جهل و شيطان باشد - از جنود بزرگ شيطانيه و مخالف و مضادّ جنود عقل و حق تعالى گردد ، و مملكت غضب كمكم در تحت سيطرهء شيطان و جهل [ درآيد ] « 2 » ، و پس از آنكه بايد اين قوه ، كلب معلَّم ، عقل و حق باشد ، كلب معلَّم شيطان - يعنى كلب سرخود - شود و
هامش
( 1 ) - « و اگر ناسپاسى نماييد ، همانا عذاب من سخت و شديد است » . ( إبراهيم ( 14 ) : 7 )
( 2 ) - در اصل « برآيد » آمده است .