دوتاى اوّل تفسير شدهاند به رقّت قلب .
و گويى رحمت ، حال قلب معنوى - يعنى « نفس » - است ، و رأفت ، حال قلب جسمانى است ؛ زيرا كه براى روح كه عقل است ، مظاهر و منازلى است ، مثل نفس و بدن ، و همينطور غضب ، حال نفس است ، و قسوت حال قلب صنوبرى است « 1 » . انتهى كلامه مترجماً « 2 » .
و اينكه فرموده است : رأفت و قسوت ، حال قلب جسمانى صنوبرى است ، در ظاهر درست نيايد ؛ زيرا كه اين دو ، از امور معنويه غير جسمانيهء ملازم با ادراك يا متقوّم به ادراك است كه از افق جسم و جسمانى بعيد و منزّه است ؛ لكن مقصود آن است كه رأفت به افق جسمانيت ، نزديكتر از رحمت است ؛ و به عبارت ديگر ، رحمت از صفات نفس است در وجهه غيبيهء ملكوتيه آن ، و رأفت از صفات آن است در وجههء ظاهرهء آن ، كه تعبير از آن به مقام صدر توان كرد .
و بايد دانست كه در حقيقتِ رحمت و رأفت ، معنى رقّت كه ملازم با انفعال است دخالت ندارد ، بلكه اين حقايق چون ساير حقايق وجوديه ، به حسب اختلاف نشئات و مراتب و منازل ، احكام آنها بالعرض فرق كند . چنانچه حقيقت علم و قدرت و حيات - كه از اصول اوصاف كماليه وجوديه است - به حسب منازل و مراحل صعود و نزول ، احكامشان فرق دارد ، از مرتبه علم و قدرت و حيات ذاتيهء واجبه قديمه قيّوميه ، تا مرتبهء نازله انفعاليه تجدّديهء حادثه متقوّمه به غير .
هامش
( 1 ) - شرح اصول الكافي ، صدر المتألّهين ، ج 1 ، ص 435 .
( 2 ) - ما در فصل سوم اين مقصد در اين باب بيانى مفيد نموديم ، مراجعه شود به آنجا . منه عفي عنه