ربِّ انسان كامل كه حضرت خاتم رسل - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم - است ، بر صراط مستقيم و حدّ اعتدال تام است و مربوب او نيز بر صراط مستقيم و اعتدال تمام است ؛ منتها ربّ - تعالى شأنه - بر سبيل استقلال ، و مربوب - صلَّى اللَّه عليه و آله - بر سبيل استظلال .
و جور در اين مقام ، غلبهء قهر بر لطف يا لطف بر قهر است ؛ و به عبارت ديگر :
مظهريت از اسماء جلال يا مظهريت از اسماء جمال است ، و محتمل است كه كُمَّل اولياء در آيهء شريفهء
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ
« 1 » اين مقام را خواهش كنند .
و چه در جلوهء معارف الهيه و جَلَوات توحيد در قلب اهل معرفت كه عدالت در آن عبارت است از : عدم احتجاب از حق به خلق ، و از خلق به حق ؛ و به عبارت اخرى : رؤيت وحدت در كثرت ، و كثرت در وحدت ، و اين مختص به كُمَّل اهل اللَّه است ، و تفريط و افراط در اين مقام ، احتجاب از هر يك از حق و خلق است به ديگرى ، و محتمل است منظور از اهل اللَّه در آيهء شريفه ، حصول اين مقام باشد .
و چه در عقايد و حقايق ايمانيه باشد كه عدالت در آن عبارت است از : ادراك حقايق وجوديه على ما هى عليه از غاية القصواى كمال اسمائى تا منتهى النهايهء رجوع مَظاهر به ظواهر كه حقيقت معاد است .
و چه در اخلاق نفسانيه كه اعتدال قواى ثلاثه است ؛ يعنى قوهء شهويه و غضبيه و شيطانيه ، و چون منظور از حديث شريف « 2 » - به حسب ظاهر - اين قسم اخير است و از اين جهت ، آن را از جنود عقل به شمار آورده ، از اين جهت ، ما
هامش
( 1 ) - « ما را به راه راست ، هدايت فرما » . ( الفاتحة ( 1 ) : 6 )
( 2 ) - « يعنى همين حديث جنود عقل و جهل » .