آن است كه توكّل منتهى شود به يقين ، و صاحب توكّل داراى مقام يقين شود ، چنانچه يقين منتهى شود به توحيد فعلى كه غير حق ضارّ و نافعى و مؤثّر و مقدّرى نبيند . و شايد مقصود آن باشد كه توكّل محفوف و محدود به يقين است و بىتحقّق يقين ، توكّل به حقيقت محقّق نشود ، چنانچه يقينِ به حقيقت ثمره توحيد است و محفوف و محدود به آن است . و شايد به حسب اختلاف درجات هر يك از دو معنى درست باشد .
و هم در مستدرك از ابو ذر - رحمه اللَّه - روايت نموده .
قالَ : « قالَ رَسُولُ اللَّهِ - صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ - : يا أبا ذَرّ !
إنْ سَرَّكَ أنْ تَكُونَ أقْوَى النّاسِ ، فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ »
« 1 » الحديث .
وَ فِيْهِ عَنِ النَّبِيِّ - صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ - قالَ :
« مَنْ أحَبَّ أنْ يَكُونَ أتْقَى النّاسِ فَلْيَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ » .
« 2 »
وَ فِيْهِ :
« وَ سَألَ النَّبِيُّ - صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ - جَبْرَئِيْلَ عَنْ تَفْسيرِ « التَّوَكُّلِ » فَقالَ : الْيَأْسُ مِنَ الْمَخْلُوقينَ ، وَ أنْ يَعْلَمَ أنَّ الْمَخْلُوقَ لا يَضُرُّ وَ لا يَنْفَعُ وَ لا يُعْطِي وَ لا يَمْنَعُ » .
« 3 »
و اين تفسير به يكى از لوازم ذهنى توكّل است كه از مقدمات حصول آن نيز هست خارجاً ؛ به اين معنى كه انسان تا ترك توجّه به مخلوق نكند ، و سفر از
هامش
( 1 ) - پيامبر خدا ( صلّى اللَّه عليه و آله ) فرمودند : اى ابا ذر اگر خوش دارى كه قوىترين مردم باشى ، پس بر خدا توكّل كن . ( مستدرك الوسائل ، ج 11 ، ص 216 ، باب 11 ، ح 3 ) .
( 2 ) - در كتاب مستدرك الوسائل از پيامبر ( صلّى اللَّه عليه و آله ) نقل شده كه فرمودند : كسى كه دوست دارد پرهيزكارترين مردم باشد ، مىبايست كه بر خدا توكّل كند . ( همان مصدر و همان باب ، ص 217 ، ح 6 ) .
( 3 ) - پيامبر ( صلّى اللَّه عليه و آله ) از جبرئيل از تفسير توكّل پرسش كردند ، پس جبرئيل گفت : [ توكّل ] يأس از آفريدگان است ، و اينكه انسان بداند كه مخلوق نه ضررى مىرساند و نه نفعى ، و نه عطا مىكند و مىبخشد و نه منع مىكند و محروم مىدارد . ( همان مصدر و همان باب ، ص 218 ، ح 13 ) .