قلب را فرا گيرد ، به طورى كه از عالم غيب و جلوات اسماء و افعال محروم ماند و از عكس جلوهء رحمانى محتجب شود . پس حكم يأس و قنوط در قلب غلبه كند ، به طورى كه خود را از سعهء رحمت حق منعزل كند ؛ و اين غايت خذلان است - نعوذ باللَّه منه .
فصل دوم در بيان فرق ما بين رجاء و غرور است
بدان كه انسان به واسطهء حبِّ نفس و خودخواهى و خودبينى ، از خود غافل شود و چه بسا كه نقصانها و عيبهائى در اوست و او آنها را كمال و حسن ، گمان كند . و اشتباه بين صفات نفس بسيار زياد است ، و كم كسى است كه بتواند تمييز صحيح بين آنها بدهد . و اين يكى از معانى ، يا يكى از مراتب نسيان نفس است كه از نسيان حق - جلَّ و عَلا - حاصل شده است ، كه اشارهء به آن فرموده در سورهء حشر ، آيهء 19 :
« وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ »
« 1 » و ما اكنون ، درصدد بيان آن به وجه تفصيلى نيستيم .
يكى از امورى كه مورد اشتباه است و انسان به واسطهء محجوبيّت گول مىخورد ، تمييز ما بين غرور و امانى و ما بين رجاء و وثوق به حق است . و پر معلوم است كه غرور از بزرگترين جنود ابليس است ، به خلاف رجاء كه از جنود رحمان عقل است ؛ با اين كه اين دو ، هم به حسب مبادى و هم به حسب آثار ، مختلف و متميزند .
هامش
( 1 ) - و مانند كسانى كه خدا را فراموش كردهاند ، نباشيد ، و خدا نيز چنان كرد كه ايشان خود را فراموش كنند ، آنان همان فاسقان و نافرمانان هستند .