وَ الْأَرْضَ ،
« 1 » تقوا از جلوهء جمال حق در شجره باشد و از اين قبيل آنچه مربوط به رؤيت حق در خلق است . و به اين منوال ، امر به نظر آنچه تقديم براى فردا كرديم ، همان حالات مشاهدهء حق در خلق و وحدت در كثرت كه صورت مناسب به خود را در عوالم ديگر دارد .
4 - احتمال آن كه خطاب به آنان از خُلّص اوليا باشد كه از مرحلهء رؤيت حق در خلق و جمال حضرت وحدت در كثرتِ فعلى گذشتهاند و از غبار خلق در آينهء مشاهداتشان اثرى نيست و از شرك خفىّ در اين مرحله تخلّص يافتهاند ، لكن دل به تجلّيات اسماء حق داده و عشّاق دلباختهء حضرت اسماء هستند و تجلّيات اسمائى آنان را از غيرْ فانى ، و جز جلوات اسماء چيزى مشاهده نمىنمايند . در اين احتمال امر به تقوا ، اتّقا از رؤيت كثرات اسمائى و جلوات رحمانى و رحيمى و ديگر اسماء اللَّه است ، گويى بانگ به آنان مىزند كه از ازل تا ابد يك جلوه بيش نيست ، و ساير فقرات به مناسبت همين امر تعبير مىشوند ، و از اينكه گذشتند ، شاهد و مشاهده و شهودى در كار نيست و فنا در « هو » مطلق است و
لا هُوَ إلَّا هُو « 2 »
است .
5 - جامع ترين احتمالات آن است كه هر لفظى چون « آمَنُوا » و « اتَّقُوا » و « انْظُروُا » و « ما قَدَّمَتْ » و هكذا ، به معنى مطلقشان حمل شود و همه ، مراتب آن حقايق هستند كه الفاظ ، عناوين موضوعند براى معانىِ بىقيد و مطلق از حدّ و حدود . و احتمالات ديگرى هم اگر باشد در اين احتمال مندرج و از مراتب همين است ، بنا بر اين هر گروه و طايفهاى از مؤمنان را به معنى حقيقى شامل مىشود و مصاديق عنوان مطلق هستند و اين مطلب راهگشاى فهم بسيار از اخبارى است كه تطبيق آياتى را بر يك گروه يا يك شخص نمودهاند كه توهّم مىشود اختصاص را ، و اين گونه نيست بلكه ذكر مصداق يا مصاديق است . بدين منوال كه ذكر شد از احتمالات راه براى فهم آيهء مباركهء
وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا
هامش
( 1 ) - سورة انعام ، آية 79 : « رو به سوى كسى كردم كه آسمانها و زمين راى آفريد »
( 2 ) - او نيست به جز او .