مردم ، كه از همهء بلاد مسلمين واجب شده است كه بيايند در آنجا ، بروند چه بكنند ، چه بكنند [ سياسى است . ] خدا كه احتياج به عبادت من و تو ندارد . خداى تبارك و تعالى مىخواهد كه مردم را مجتمع كند ، واجب كرده است اينها را كه جمع بشوند در آنجا و مسائل اسلام را طرح كنند و حل كنند .
مع الأسف ، در اثر بىاطلاعى ماها ، در مكّه مجتمع مىشوند ، لكن به مسائل خودشان درست نمىرسند . حالا اخيراً يك قدرى بهتر شده است ، لكن اگر مسلمين در يك همچو مجلس بزرگى - كه از تمام دنيا مجتمع شده است و هيچ قدرتى نمىتواند اين طور مجلس را درست بكند ، دولتها هر چه زحمت بكشند يك عدهاى از مملكت خودشان را مىتوانند يك جايى جمع كنند يا از چند تا مملكت - خداى تبارك و تعالى مردم را ، مؤثرها را برايشان فرض كرده است كه مجتمع بشوند در آن مجالسى كه در مكّه هست و همه با هم آنجا جمع بشوند .
نكتهء سياسى اين اجتماع اين است كه اولًا ، خودشان مطلع بشوند از حالات هم ، تفاهم كنند با هم ، برادر باشند با هم ، برادرى كنند با هم و مسائل بلاد خودشان ، ممالك خودشان را طرح كنند در آنجا و چارهجويى كنند براى مسائل خودشان . ما اگر ، همين حج را به آن معنايى كه روح حج اقتضا مىكند ، عمل مىكرديم ، اين گرفتاريهاى زيادى كه براى مسلمانها پيش آمده است ، پيش نمىآمد .
لزوم بهرهگيرى دولتهاى اسلامى از اجتماع مسلمانان در حج
اگر دولتهاى اسلامى واقعاً به خود مىآمدند ، توجه مىكردند كه يك همچو محفل بزرگى ، كه خداى تبارك و تعالى بر ما لازم كرده است ، بر عددى از ما الزام كرده است و بر همه مستحب كرده است كه آنجا برويم ، اين دولتها وسايلش را فراهم مىكردند و ملتهايى كه مىرفتند آنجا با دست باز با هم ملاقات مىكردند ، با هم دردهاى بلاد خودشان را [ در ] ميان مىگذاشتند ، گرفتاريهايى كه از قدرتهاى بزرگ براى آنها پيش مىآمد و پيش مىآيد ، طرح مىكردند ، گفتگو مىكردند و برمىگشتند به محالّ خودشان