آنچه كه هست . اين روايتى كه وارد شده است :
من عرف نفسه فقد عرف ربه « 1 » ،
اين به ما مىفهماند كه انسان آن طور موجودى است كه اگر شناخته بشود ، شناسايى خدا با اين است ؛ نسبت به هيچ موجودى اين مطلب صادق نيست . ربّ انسان را كسى نمىتواند بشناسد الّا اينكه خودش را بشناسد و خودشناسايى كه دنبالش خداشناسى است حاصل نمىشود مگر براى كُلّ اولياى خدا . و گمان نبايد بشود كه اسلام آمده است براى اينكه ، اين دنيا را اداره بكند ، يا آمده است فقط براى اينكه مردم را متوجه به آخرت بكند ، يا آمده است كه مردم را آشناى به معارف الهيه بكند . محدود كردن ، هر چه باشد خلاف واقعيت است . انسان غير محدود است و مربى انسان غير محدود است و نسخهء تربيت انسان كه قرآن است غير محدود است ؛ نه محدود به عالَم طبيعت و ماده است ، نه محدود به عالَم غيب است ، نه محدود به عالَم تجرد است ، همه چيز است .
ربّ رسول ، مربّى كامل تربيت
مىگويند : اول سورهاى هم كه به پيغمبر وارد شده است :
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ
« 2 » نگفته است « اقرأ باسم اللَّه » ، نگفته است « اقرأ باسم الناس » ، فرموده
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ
؛ يعنى ، ربّ رسول ؛ يعنى ، آنكه تربيت كرده است رسول اكرم را ؛ يعنى ، خداى تبارك و تعالى به تمام اسما و صفات ، با تمام اسما و صفات . اينكه ربّ رسول اكرم است ، انسان كامل است . ذات مقدس حق تعالى با تمام اسما و صفات است و اسما و صفات حق تعالى احاطه بر تمام موجودات دارد و با يك تعبير ديگر همهء موجودات ظهور اسما و صفات الهى هستند . و خداى تبارك و تعالى كه امر مىفرمايد كه :
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ
؛ يعنى ، به اين اسمى كه تمام اسما و صفات در آن است و مربى به تمام معناى تربيت در عالم طبيعت ، تربيت در عالَم ماوراى طبيعت ، تربيتهاى مناسب با عالَم مجردات ، با عالَم جبروت ، با تمام عوالم ، اين ربّ رسول است . و پيغمبر هم مأمور است كه قرائت بكند و اول چيزى كه به او حسب اين
هامش
( 1 ) - تصنيف غرر الحكم ، ص 232 : « پس به تحقيق هر كس خود را شناخت ، خداى خويش را نيز شناخت »
( 2 ) - سوره علق ، آيه 1 .