مسئوليت سنگين فرهنگيان
و همهء كسانى كه شغل انبيا را دارند ، كه فرهنگيها هم همان شغل را دارند . مسئوليت زياد است براى فرهنگيها ، چنانچه براى علماى دين زياد است . يعنى يك مسئوليت است براى همه . همه يكجور مسئوليت در مقابل خدا دارند . شما مسئوليد كه آنهايى كه در كلاسهاى شما هستند و تحت تربيت شما هستند ، مسئوليد كه آنها را انسان كنيد ، و معلمين علوم قديمه هم مسئولند كه آنهايى كه پيش آنها هست ، آنها را انسان كنند . اگر درست اين شغل را انجام دادند ، اين هم براى آنها شرافت زياد هست ؛ و هم براى مملكت خود و كشور خودشان يك مايههاى شرافتمندى گذاشتهاند كه با تربيت صحيح ممكن نيست كه يك مملكتى تحت نظر استعمار برود ؛ و لهذا آنهايى كه مىخواهند اين ممالك تحت نفوذ - ممالكى كه حالا بايد بگوييم ممالك شرق - آنهايى كه مىخواستند ممالك شرق را بچاپند ، اينها به اين دو جناح حمله كردند : به جناح علماى قديم ، و به جناح فرهنگ . منتها گاهى حمله ظاهر بود ، و گاهى پشت پرده . حملهء ظاهر آن بود كه در زمان رضا شاه به علماى اسلام شد ؛ كه شايد اكثر شما يا همهء شما يادتان نباشد كه چه كردند با علماى اسلام . طورى كردند كه اين مدرسههاى قم ، مدرسهء فيضيه ، طلبهها نمىتوانستند توى مدرسه روز باشند . روز مىرفتند توى باغات ، آخر شب برمىگشتند . نمىتوانستند يك جلسهء درس داشته باشند ؛ يك مجلس وعظ داشته باشند ؛ و هكذا . و حملهء بدتر از آن ، حملهء پس پرده است كه نگذارند يك فرهنگى رشد بكند ؛ عقب نگه دارند ، نگذارند آن طورى كه بايد تربيت كند ، . . . فرهنگ را غير اسلامى بار بياورند .
تفاوت انسان مادىگرا و انسان متعهد
اين مسأله تصادفى نيست : مسئلهء اينكه در مدارس ما در زمان اينها ضد اسلامى نمو مىكرد تصادفى نبود . مسأله ، مسئلهء حساب شده بود ؛ حساب كرده بودند كه آن چيزى كه بتواند يك كشورى را از دست آنها نجات بدهد انسان اسلامى متعهد است . آنهايى كه اسلامى بار نمىآيند و همهء توجهشان به همين عالم ماده است - آنها - دنبال اينند كه