هست ؟ حضرت امير بيست و چند سال به واسطهء مصالح عاليهء اسلام در نماز اينها « 1 » رفت - عرض بكنم كه - تبعيت از اينها كرد ، براى اينكه يك مصلحتى بود كه فوق اين مسائل بود . ساير ائمه - عليهم السلام - هم گاهى مسالمت مىكردند . يك وقتى نمىشد ، آن وقت چه مىكردند . مصالح اسلام فوق اين مسائلى است كه ما خيال مىكنيم . فوق اين مطالبى است كه ما خيال مىكنيم . اين دسته از علمايى كه جانفشانى كردند و خودشان را جورى كردند كه حالا شما به آنها اشكال مىكنيد از باب اينكه اطلاع بر واقعه نداريد ؛ نه سوء قصد داريد ، نه سوء نيت داريد ، اطلاع از واقعيات نداريد . من هم اگر چنانچه مىتوانستم يك سلطان جائرى را به راه بياورم مىرفتم دربارى مىشدم . شما هم تكليفتان اين بود كه اگر بتوانيد يك سلطان جائرى را آدمش كنيد برويد دربارى بشويد . اين دربارى شدن نيست . اين آدمسازى است . نه اين است كه اينها دربارى شدند ، اينها مىخواهند آدم بسازند . من گله دارم .
روحانيون در رأس قيامها و نهضتها
اين راجع به فقهشان ، و راجع به اين جهاتش و آن مقدارى كه من حالا اطلاع [ دارم ] . راجع به جهت سياسيش كه اينها داشتند ، آن مقدارى كه من مطلعم و نزديك بوده به ما ، شما نهضتهايى كه واقع شده است ، بر خلاف چيزهايى كه مخالف مصالح اسلام بوده ، در اين صد و چند سال ، يكيش قضيهء تنباكو بود كه همه مطلع هستيد . ميرزا - رضوان اللَّه عليه - ميرزاى شيرازى بزرگ - رضوان اللَّه عليه - امر فرمود و علماى ايران ، علماى بلاد ايران - رضوان اللَّه عليهم - كه در رأسشان ميرزاى آشتيانى بود ، در تهران اجرا كردند اين مطلب را و دولت ساقطشدهء ايران را زنده كردند ؛ ساقط كرده بودند اينها ، براى يك مقدار كمى كه مىخواستند بروند تعيش كنند و دورهگردى كنند ، اينها فروخته بودند ايران را به خارجيها . و ميرزاى شيرازى - رضوان اللَّه عليه - امر فرمود و ساير علماى ايران جانفشانى كردند و زجر كشيدند ، زحمت كشيدند ، قيام كردند ، مردم را به قيام وا داشتند تا اينكه لغو
هامش
( 1 ) - خلفاى ثلاثه .