نمىشود ، « 1 » با اين مغزها درست شده است ، آنهايى كه مغزهايشان درست كار مىكند ، آنهايى كه درست كار نمىكند كه اطلاع ندارند . همهء اينهايى كه اينها درست كردهاند ناقص است . در هر جايى كه اين قوانين درست شده است يك قوانين ناقصى است ؛ آن هم براى يك محيط خاصى ، آن هم براى يك وضع خاصى ، براى - مثلًا - تمشيت امور يك مملكتى ، براى سياست بين مملكت و مملكت ديگر ؛ اما ديگر ، قوانين ديگر ندارد . آنى كه دارد اسلام است . و در اسلام آن فقهى كه غنى ترين فقههاست ، فقه شيعه است . همچو فقهى در دنيا نيست - نه در بين مسلمين هست ، عَلى كَثْرَتِهِم ، و نه در غير ، بين غير مسلمين . و اين با زحمات طاقتفرسا از علماى شيعه درست شده است . از اول كه زمان پيغمبر بوده است و دنبالش زمان ائمه ، اين علماى شيعه بودند كه جمع مىشدند دور ائمه - عليهم السلام - و احكام را از آنها اخذ مىكردند و در اصولى كه چهار صد تا كتاب بوده است نوشتهاند . و آن اصول بعد در اصول ديگرى ، كه اين كتب اربعهء ما « 2 » و ساير كتب است ، تدوين شده است . و اينها همه با زحمت علماى شيعه ، فقهاى شيعه درست شده است . تمام ابعادى كه اسلام دارد و قرآن دارد ، آن مقدارى كه درخور فهم بشر است ، تمام اينها را اين جماعت عمامه به سر - به قول اين آقايان ، عمامه به سر و ريش دار - اينها درست كردهاند . تا اينجا اسلام را اينها رساندهاند . و كتابهايى كه اينها نوشتهاند ؛ در هر رشتهاى از رشتهها كه شما ملاحظه كنيد كتابها نوشته شده ، زحمتها كشيده شده است ، تا حالا رسيده است به اين طبقه . اين در رشتهء علم ، علم اسلام ، در رشتهء علوم اسلامى .
مسالمت علما با سلاطين براى ترويج تشيع
در باب امور سياسى - آن مقدارى كه من عرض كردم كه تاريخ نمىدانم و اگر ديده باشم يادم نمانده است ديگر حالا - اما خوب اين تاريخ صد ساله ، صد و چند سالهء اخير در دست است . ما يك خرده جلوترش مىرويم مىبينيم كه يك طايفه از علما ، اينها
هامش
( 1 ) - اصول كافى ، ج 1 .
( 2 ) - كتب اربعه از منابع شيعه مىباشد .