و امّا آيهء شريفهء چهارم [ 1 ] اشاره به خلق سماوات و ارض است در شش روز ، و استواى بر عرش است . و عقول ارباب عقل در تفسير اين آيهء شريفه متحير است ، و هر كس به حسب مسلك خود در علم و عرفان طورى تفسير نموده . چنانچه علماى ظاهر گويند مقصود از خلق در شش روز آن است كه اگر تقدير شود در زمان ، با شش روز مطابق شود . و جناب فيلسوف عظيم الشأن ، صدر المتألهين ، قدس سرّه ، آن را تطبيق نموده به ايام ربوبيت ، كه هزار سال است ، و منطبق فرموده از زمان نزول آدم تا زمان طلوع شمس محمدى ، صلّى اللّه عليه و آله ، را ، كه شش هزار سال است ، بر ايام ستّه ، و ابتداى طلوع يوم الجمعة و يوم الجمع ، كه يوم سابع و اوّل روز قيامت و ابتداى استواى رحمان بر عرش است ، دانسته . و اجمال آن را در شرح اصول كافى و تفصيل آن را در كتاب تفسير خود بيان نمودند . « 1 » و بعضى از اهل معرفت ايام ستّه را عبارت از مراتب سير نور شمس وجود در مرائى نزول و صعود دانسته .
و به حسب مسلك عرفانى ، مراتب نزول وجود تا اخيرهء نزول [ كه ] مرتبهء احتجاب شمس وجود است در حجب تعيّنات ، و آن حقيقت « ليلة القدر » است . و ابتداى يوم قيامت از اولين مرتبهء رجوع ملك به ملكوت و خرق حجب تعينات تا اخيرهء مراتب ظهور و رجوع ، كه ظهور تامّ قيامت كبرى است . اين شش يوم كه خلق سماوات و ارض در آن تمام شده و منتهى به عرش اللّه و عرش الرحمن ، كه غاية الغايات استواء و استيلاء و قهّاريت حق است ، مىشود ، در عالم كبير مراتب ششگانه صعودى است ، و عرش استواى حق ، كه ظهور به قهّاريت تامّه و مالكيت است ، مرتبهء مشيت و فيض مقدس رحمانى است كه ظهور تامّ او پس از رفع تعينات و فراغ از خلق سماوات و ارضين است . و تا وجود سماوات و ارض متحقق است ، خلق آنها پيش اهل معرفت تمام نشده به مقتضاى
كُلَّ يَوْمٍ هُوَ في شَأن
[ 2 ] ، و به مقتضاى عدم تكرر در تجلى . و در انسان كبير و عالم اكبر مراتب ستّه و لطيفهء سابعهء آن عرش الرحمن است كه مرتبهء قلب حقيقى باشد . و اگر مخافت تطويل نبود ، بيان انسبيت اين وجه را از ساير وجوه به وجه مستفيض بيان مىكردم . گرچه علم كتاب الهى پيش حق تعالى و مخصوصين به خطاب است ، ولى ما به حسب احتمال و مناسبات سخن مىگوييم ، بعد از تعذر حمل بر ظاهر آن .
و در اين مقام احتمال ديگرى است كه مضادت با اين بيان عرفانى ندارد . و آن به حسب هيئت عصر حاضر است كه ابطال هيئت بطلميوسيه را كرده است . و آن اين است كه غير از اين منظومهء شمسى كه ما داريم ، منظومات شمسيهء كثيرهء ديگرى
هامش
[ 1 ]هُوَ الذي خَلَقَ السمواتِ و الأرضَ في سِتَّةِ أَيّام ثُمَّ اسْتَوى على العَرْشِ يَعْلَمُ ما يَلِجُ في الأرْضِ وَ ما يَخَرجُ منها و ما يَنزلُ مِنَ السَّماءِ و ما يَعْرُجُ فيها و هُو مَعَكُمْ أيْنَ ما كُنْتُم و اللَّه بِما تَعمَلونَ بَصِير .( اوست كسى كه آسمانها و زمين را در شش روز آفريد ، سپس بر عرش قرار گرفت . هر چه به زمين فرو رود و از آن بيرون شود و هر چه از آسمان فرود آيد و در آن بالا رود ، بداند . و هر جا باشيد او با شماست او به آنچه مىكنيد بيناست . ) ( حديد - 4 ) .
[ 2 ] « او هر روز به كارى است . » ( الرحمن - 29 ) .
( 1 ) شرح اصول كافى ، ص 250 - 249 ، تفسير صدر المتألهين ، ج 6 ، ص 160 - 164 ، تفسير سورهء « حديد » .