است كه عدد آنها را كسى نتواند احصا كند - چنانچه تفصيل آن در كتب هيئت جديده است : مراد از سماوات و ارض همين منظومهء شمسى و مدارات كواكب و خود آنها باشد ، و تحديد آن به شش روز حسب منظومهء شمسى ديگرى باشد . و اين احتمال از تمام احتمالات اقرب به ظاهر است ولى مصادم با احتمالات عرفانيه نيست ، زيرا آن به حسب بطنى از بطون قرآن است .
و اشاره فرموده در ذيل آيهء شريفه بقوله :
يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِى الأرْضِ .
إلى آخره ، به علم حق تعالى به جزئيات مراتب وجود در سلسلهء غيب و شهود و نزول و صعود ، و بقوله : هو معكم به معيّت قيّوميهء حق و كيفيت علم حق تعالى به جزئيات كه به طريقهء احاطهء وجوديه و سعهء قيّوميه است . و ادراك حقيقت اين قيّوميت حق را كسى جز خواص اولياء اللّه نتواند كرد .
و امّا آيهء شريفهء پنجم [ 1 ] اشاره است به مالكيت حق و رجوع تمام دايرهء وجود به سوى حق . و اشاره به آن است كه اين به اسم « مالك » مربوط است ، چنانچه در سورهء مباركهء « حمد » فرموده :
مالِكَ يَوْمِ الدَّين .
و تفسير و تفصيل هر يك از اين امور مجال ديگرى خواهد .
و اما آيهء شريفهء ششم [ 2 ] اشاره است به اختلاف شب و روز و اينكه هر يك از آنها كه كم شود به ديگرى افزوده گردد ، و به عكس . و در اين اختلاف منافع كثيرهاى است كه ذكر آن خارج از وظيفهء ماست . و از براى آيهء شريفه معنى عرفانى ديگرى است كه ما از ذكر آن خوددارى نموديم .
خاتمه
آنچه در ذيل حديث شريف فرمايد كه من رام وراء ذلك فقد هلك اشاره به آن است كه اين قدر كه در اين آيات شريفه و سورهء مباركهء « توحيد » از معارف مذكور است حد علوم بشرى و غاية القصواى معارف است ، كه اگر كسى گمان كند كه بالاتر از اين معارف پيش كسى است به خطا رفته . و چنانچه اين آيات حدّ اعلاى معارف را به سلسلهء بشر تعليم مىدهد ، قصور از اين حد نيز اخترام و هلاك است و جهل به مقام ربوبيت است .
و البته اين حديث شريف در مقام حثّ و ترغيب به تعمق و تفكر در اين آيات شريفه است ، ولى از براى هر علمى اهلى است و از براى هر ميدانى فارسى . گمان
هامش
[ 1 ]له مُلْكُ السمواتِ و الأرضِ و إلى اللَّه تُرْجَعُ الأمور .( پادشاهى آسمانها و زمين خداوند راست و كارها به سوى او بازگردانده شوند . ) ( حديد - 5 ) .
[ 2 ]يُولِجُ اللَّيْلَ في النَّهارِ و يُولِجُ النَّهارَ في اللَّيلِ و هُو عَليمٌ بِذاتِ الصُّدور .( شب را در روز داخل مىكند و روز را در شب . و او به آنچه در سينههاست آگاه است . ) ( حديد - 6 ) .