الحديث السابع و الثلاثون
بالسّند المتّصل إلى محمّد بن يعقوب ، عن عليّ بن محمّد ، عمّن ذكره ، عن أحمد بن محمّد بن عيسى ، عن محمّد بن حمران ، عن الفضل بن السّكن ، عن أبي عبد اللّه ، عليه السّلام ، قال قال أمير المؤمنين ، عليه السّلام : اعرفوا اللّه باللّه ، و الرّسول بالرّسالة ، و أولي الأمر بالأمر بالمعروف و العدل و الإحسان . « 1 » ترجمه « فرمود حضرت صادق ، عليه السلام ، كه حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمود : « بشناسيد خدا را به خدا ، و رسول را به رسالت ، و صاحب امر را به امر به معروف و عدالت و نيكويى نمودن . » شرح « عرفان » و « علم » و « شناسايى » و « دانايى » فرق واضح دارند ، و گويند « علم » در اصل لغت مخصوص به كليات است ، و « معرفت » مخصوص به جزئيات و شخصيات . و گويند « عارف » باللّه كسى است كه حق را به مشاهدهء حضوريه بشناسد ، و « عالم » باللّه كسى است كه به براهين فلسفيه علم به حق پيدا كند . و بعضى گويند علم و عرفان از دو جهت تفاوت دارند : يكى از جهت متعلّق ، چنانچه ذكر شد . و ديگر ، در « معرفت » سابقهء فراموشى و نسيان مأخوذ است ، پس چيزى را كه ابتدائا ادراك به آن متعلق شد ، گويند « علم » به او حاصل شد ، و چيزى را كه معلوم بوده و نسيان شد و ثانيا مورد ادراك شد ، گويند « معرفت » به آن حاصل شد . و عارف را از آن جهت « عارف » گويند كه متذكر اكوان سالفه و نشآت سابقه بر كون ملكى و نشئهء طبيعى خود شود . و بعضى از اهل سلوك مدعى تذكر عالم « ذرّ » هستند ، و گويند اگر حجاب طبيعت كه موجب اين غفلت و نسيان است از پيش
هامش
( 1 ) اصول كافى ، ج 1 ، ص 4 ، « كتاب توحيد » ، « باب أنّه لا يعرف إلّا به » ، حديث 1 .