احترامات صوريه هستند ، از مريدان تملقها گويند و فروتنيها نمايند ، قلوب آنها را با هر ترتيبى هست جلب كنند . و همين طور اين چرخ به طريق دور و تسلسل مىچرخد . زير دستان از ارباب رياسات ، و طالبان رياست از زير دستان فرو مايه تملق گويند ، جز آنها كه در طرفين قضيه به رياضات نفسانيه تربيت خود كردند ، و طالب رضاى حقاند ، و دنيا و زخارف آن آنها را نلرزانده ، در رياست طالب رضاى حق باشند ، و در مرئوسيت حق جو و حق خواه باشند .
در بيان آنكه مردم دو طبقهاند
بالجمله ، مردم در دنيا به اين دو طبقه منقسم شوند : يا آنكه يقين آنها آنها را به جايى رساند كه تمام اسباب ظاهريه و مؤثرات صوريه را مسخر تحت اراده ازليهء كاملهء وجوبيه مىبينند ، و از غير حق چيزى را نمىبينند و نمىخواهند ، و ايمان آوردهاند به اينكه در دنيا و آخرت اوست مؤثر و مالك ، و به يك آيه از آيات شريفهء قرآنيه ايمان حقيقى آوردهاند و يقين غير مشوب به نقص و ترديد و شك پيدا كردهاند و آن كريمهء
قُلِ اللّهُمَّ مالِكَ المُلْكِ تؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ
[ 1 ] است ، خداى تعالى را مالك ملك هستى مىدانند و تمام عطيّات را از آن ذات مقدس مىدانند ، و قبض و بسط وجود و كمال وجود را از ذات مقدس به حسب ترتيب نظام و مصالح كامنه مىدانند ، البته چنين اشخاص ابوابى از معارف به روى آنها مفتوح گردد و قلبشان قلب الهى مىشود . رضاى مردم را و سخط آنها را چيزى ندانند و جز رضاى حق طالب نباشند ، و جز به حق چشم طمع و طلب باز نكنند ، و قلبشان و حالشان بدين مقال مترنم است كه الهى ، اگر تو به ما عطايى فرمايى ، كى تواند كه جلو آن را بگيرد . و اگر تو از ما منع كنى چيزى را ، كيست كه بتواند عطا كند . پس چشم خود را از مردم و عطيّات مردم و دنياى آنها ببندند و به حق جلّ جلاله چشم نيازمندى بگشايند ، و چنين اشخاصى البته رضاى تمام سلسلهء موجودات را به سخط حق تعالى نفروشند ، چنانچه حضرت امير المؤمنين ، عليه السلام ، فرمود . و در عين حال كه براى كسى جز حق تعالى چيزى قايل نيستند و همهء موجودات را فقير الى اللّه مىدانند ، مع ذلك ، به همه به نظر عظمت و رحمت و عطوفت بنگرند و كسى را به امرى ملامت نكنند مگر براى صلاح حال و تربيت او ، چنانچه انبيا ، عليهم السلام ، چنين بودند ، زيرا كه [ آنها را ] بستگان به حق و مظاهر جمال و جلال او مىديدند ، و به بندگان خدا جز به نظر لطف و محبت نظر نمىكردند ، و كسى را به
هامش
[ 1 ] « ( اى پيامبر ) بگو : پروردگارا ، اى دارندهء قدرت ، قدرت مىدهى هر كه را بخواهى ، و قدرت مىستانى از هر كه بخواهى . » ( آل عمران - 26 )