و از بعض روايات استفاده شود كه سيرهء رسول خدا ، صلّى اللّه عليه و آله ، بر همين پنجاه ركعت جارى بوده ، « 1 » گرچه از بعضى ديگر استفاده شود كه حضرت « عتمه » را به جا مىآوردند . [ 1 ] و شايد عدم ذكر آن و جريان سنت بر پنجاه ركعت براى آن باشد كه عتمه عوض نماز « وتر » است و خود استقلال ندارد ، چنانچه روايت فضيل بن يسار دلالت بر آن دارد ، « 2 » و در روايت شريفه آن را « وتر » تسميه كردند . « 3 » و در بعضى روايات است كه كسى كه آن را به جا آورد و مرد ، مرده است در صورتى كه وتر را به جا آورده است . « 4 » پس ، در حقيقت اين دو ركعت نماز وتر است كه براى خوف حادثهء موت پيش از وقت خود بايد به جا آورد ، ولى وقتى وقت وتر رسيد ، اين كفايت از آن نكند . و در بعضى روايات است كه اين دو ركعت جزء نمازهاى پنجاهگانه نبود ، آن را زياد نمودند براى تكميل عدد ، و دو مقابل شدن نافله از فريضه . [ 2 ] و اين احاديث با هم اختلاف مدلول ندارند ، بلكه ممكن است افضل چيزى كه سنت بر آن جارى است پنجاه ركعت باشد ، و اين دو ركعت سنت غير مؤكّده باشد و براى احتياط حادثهء موت و تتميم عدد جعل شده باشد .
در هر صورت ، از براى نوافل يوميه فضيلت بسيار است . بلكه در بعض روايات ترك آن را معصيت شمرده ، « 5 » و در بعض ديگر در اين مقام فرموده : خداوند عذاب مىكند بر ترك سنت . [ 3 ] و در بعضى روايات تعبير به وجوب فرموده . « 6 » و اين از براى تأكيد در اتيان آنهاست و زجر از ترك آنها . و سزاوار اين است كه انسان حتى الامكان آنها را ترك نكند ، زيرا كه به حسب روايات شريفه نكتهء جعل آنها براى اتمام فرايض و قبولى آنهاست . [ 4 ] و در بعضى روايات مىفرمايد : « شيعيان ما [ اهل ] پنجاه و يك ركعت نماز هستند . » [ 5 ] و از آن حديث ظاهر مىشود كه اصحاب اتيان آن هستند نه عقيده به آن ، مقابل اهل سنت . چنانچه از حديث « علائم مؤمن « 7 » » نيز همين ظاهر شود .
در بيان استحباب سه روز روزه در هر ماه
و اما سنت دوم رسول اكرم ، صلّى اللّه عليه و آله ، كه عبارت است از سه روز روزه در هر ماه ، پس اخبار كثيره كه بالغ بر چهل حديث مىشود در فضل آن وارد است . « 8 » و در كيفيت آن بين علماى اعلام خلاف است . آنچه مشهور بين آنها و موافق با اخبار كثيره است و عمل رسول خدا ، صلّى اللّه عليه و آله ، در آخر عمر و
هامش
[ 1 ] مراد از « عتمه » نافلهء نماز عشاء است . و روايت حمّاد بن عثمان از امام صادق ( ع ) بر آن دلالت دارد . وسائل الشيعة ، ج 3 ، ص 35 ، باب 13 ، از « ابواب أعداد الفرائض و نوافلها » ، حديث 15 .
[ 2 ] در حديثى از امام رضا ( ع ) اين مطلب نقل شده است . وسائل الشيعة ، ج 3 ، ص 70 ، « كتاب الصلاة » ، « ابواب اعداد الفرائض و نوافلها » ، « باب 29 » ، حديث 3 .
[ 3 ] روايت حنّان از امام صادق ( ع ) . وسائل الشيعة ، ج 3 ، ص 33 ، « كتاب الصلاة » ، باب 13 از « ابواب أعداد الفرائض » ، حديث 6 .
[ 4 ] مانند روايت محمد بن مسلم از امام باقر ( ع ) و هشام بن سالم از امام صادق ( ع ) . وسائل الشيعة ، ج 3 ، ص 52 ، « كتاب الصلاة » ، باب 17 ، از « أبواب أعداد الفرائض » . حديث 2 - 4 .
[ 5 ] عن أبي بصير قال قال الصّادق ( ع ) : شيعتنا أهل الورع و الاجتهاد ، و أهل الوفاء و الأمانة ، و أهل الزّهد و العبادة ، و أصحاب الإحدى و خمسين ركعة في اليوم و اللّيلة ، القائمون باللّيل ، الصّائمون بالنّهار ، يزكّون أموالهم و يحجّون البيت و يجتنبون كلّ محرّم . ( امام صادق ( ع ) به نقل از أبو بصير فرمودند : شيعيان ما اهل پرهيزگارى و كوشش در عبادت و وفا و امانتدارى و زهد و عبادتاند ، در شبانه روز پنجاه و يك ركعت نماز مىگزارند ، شب بيدارند و روز را به روزه مىگذرانند ، زكات مالهايشان را مىپردازند و به زيارت خانهء خدا مىروند و از هر حرامى دورى مىكنند . ) صفات الشيعة ، حديث اوّل . وسائل الشيعة ، ج 3 ، ص 41 ، « كتاب الصلاة » ، باب 13 از « أبواب أعداد الفرائض » ، حديث 26 .
( 1 ) در وسائل الشيعة ، ( ج 3 ، ص 31 - 32 ) روايت معاوية بن عمار از امام صادق ( ع ) ( حديث 1 ) ، و روايت فضيل و فضل و بكير از امام صادق ( باب 13 ، از « أبواب أعداد الفرائض و نوافلها » ، حديث 4 ) .
( 2 ) منبع پيشين ، ص 31 ، حديث 2 .
( 3 ) روايت زراره از امام باقر ( ع ) . وسائل الشيعة ، ج 3 ، ص 70 ، « كتاب الصلاة » ، « ابواب اعداد الفرائض و نوافلها » ، « باب 29 » حديث 1 ، و همچنين احاديث ، 2 ، 4 ، 5 ، 7 .
( 4 ) روايت أبو بصير از امام صادق ( ع ) . وسائل الشيعة ، ج 3 ، ص 71 ، « كتاب الصلاة » باب 29 از « ابواب اعداد الفرائض و نوافلها » ، حديث 8 .
( 5 ) تهذيب الاحكام ، ج 2 ، ص 11 ، كتاب الصلاة باب 1 ، حديث 23 .
( 6 ) مستدرك الوسائل ، ج 3 ، ص 50 كتاب الصلاة ، باب 12 ، حديث 4 و 5 .
( 7 ) حديث امام عسكرى ( ع ) مدرك سابق ، ص 42 ، حديث 29 .
( 8 ) وسائل الشيعة ، ج 7 ، ص 321 - 303 باب 7 - 12 از « ابواب صوم مندوب » .