عالم متوسط بين اين عالم و عالم قيامت است ، و روزنهاى از بهشت و جهنم به سوى آن باز است . چنانچه در ذيل اين حديث شريف اشاره به آن شده ، و در حديث معروف نبوى : القبر إمّا روضة من رياض الجنّة ، أو حفرة من حفر النّيران [ 1 ] نيز اشاره به همين معنى است .
پس ، معلوم شد كه انسان در وقت احتضار و معاينه ، آثار و صور اعمال خود را مشاهده مىكند و بشارت جنّت و نار را از ملك الموت مىشنود . و چنانچه اين آثار بر او تا اندازهاى كشف مىشود ، آثارى كه از اعمال و افعال در قلب حاصل شده ، از نورانيت و شرح صدر و وسعت ، و اضداد اينها ، مثل كدورت و ضيق صدر و ظلمت و فشار ، را نيز معاينه مىكند .
پس ، در نزد معاينهء برزخ قلب مستعد شود براى معاينهء نفحات لطيفهء لطفيه و جماليه ، و در آن ، آثار تجليات لطف و جمال بروز كند ، اگر از اهل سعادت و ايمان باشد .
پس ، قلب حبّ لقاء اللَّه پيدا كند و آتش اشتياق جمال محبوب در قلبش افروخته گردد ، اگر از اهل سابقهء حسنى و حبّ و جذبهء ربوبى بوده . و جز خداوند كسى نداند كه در اين تجلى و شوق چه لذاتى و كراماتى است .
و اگر اهل ايمان و عمل صالح بوده ، از كرامات حق تعالى به او به اندازهء ايمان و اعمالش عنايت شود ، و آنها را بالعيان در دم احتضار ببيند . پس ، اشتياق موت و لقاء كرامات حق در او حاصل شود و با روح و راحت و بهجت و سرور از اين عالم منتقل شود . و لذت اين بهجت و سرور را و طاقت رؤيت اين كرامات را چشمهاى ملكى و ذايقههاى دنيايى ندارد .
و اگر از اهل شقاوت و جحود و كفر و نفاق و اعمال قبيحه و افعال سيّئه باشد ، هر كس به اندازهء حظ و بهرهء خود و آنچه در دار دنيا كسب نموده ، از آثار غضب و قهر الهى و دار اشقيا براى او نمونه كشف شود ، و چنان وحشت و انقلابى در او پيدا شود كه هيچ چيز پيش او مبغوضتر از تجليات جلاليه و قهريهء حق نباشد . و در اثر اين بغض و عداوت چنان سختى و فشار و ظلمت و عذابى براى او حاصل شود كه جز ذات مقدّس حق كسى نمىتواند اندازهء آن را بفهمد . و اين براى اشخاصى است كه در اين عالم جاحد و منافق و دشمن خدا و اولياى او بودند . و براى اهل معاصى و كبائر به اندازهء كسبى كه كردند نمونهاى از جهنم خودشان براى آنها ظاهر شود ، و در اين حال هيچ چيز پيش آنها مبغوضتر از انتقال از اين عالم نيست . پس ، آنها را با
هامش
[ 1 ] « گور انسان يا باغى از باغهاى بهشت است يا گودالى از گودالهاى دوزخ » بحار الأنوار ، ج 6 ، ص 205 ، « كتاب العدل و المعاد » ، باب 8 ، « احوال برزخ » .