در هر صورت ، فراغت قلب از غير حق از امور مهمه است كه انسان بايد با هر قيمت هست تحصيل آن را بكند . و طريق تحصيل آن نيز ممكن و سهل است . با قدرى مواظبت و مراقبت تحصيل مىتوان كرد . بايد انسان مدتى اختيار طاير خيال را به دست گيرد و هر وقت خواست از شاخهاى به شاخهاى پرواز كند آن را حفظ كند .
پس از مدتى مراقبت ، رام و آرام شود و توجه آن از امور متشتته منصرف شود و خير عادت او گردد و الخير عادة ، و فارغ البال اشتغال به توجه به حق و عبادت او پيدا كند .
و از همهء اين امور مهمتر ، كه بايد ديگر امور را مقدمهء او دانست ، حضور قلب است كه روح عبادت و حقيقت آن بسته به آن است ، و بدون آن هيچ قيمتى براى عبادات نيست و قبول درگاه حق تعالى نشود . چنانچه در روايات شريفه وارد است :
كافى : بإسناده عن أبي جعفر و أبي عبد اللّه ، عليهما السلام ، أنّهما قالا : إنّما لك من صلاتك ما أقبلت عليه منها ، فإن أوهمها كلّها ، أو غفل عن آدابها ، لفّت فضرب بها وجه صاحبها . « 1 » حضرت باقر و صادق ، عليهما السلام ، فرمودند به فضيل بن يسار : « نيست از براى تو از نمازت مگر آنچه توجه قلب كردى به آن از نماز ، پس اگر غلط به جا آورد تمام آن را ، يا غافل شود از آداب آن ، پيچيده شود و به آن زده بشود به روى صاحبش . » و روى الشّيخ الأقدم ، محمّد بن الحسن « 2 » ، رضوان اللّه عليه ، في التّهذيب ، بإسناده عن الثّمالىّ قال : رأيت علىّ بن الحسين ، عليهما السّلام ، يصلّى ، فسقط رداؤه عن منكبه فلم يسوّه حتّى فرغ من صلاته . قال : فسألته عن ذلك ، فقال :
ويحك ! أ تدري بين يدى من كنت ؟ إنّ العبد لا يقبل منه صلاة إلّا ما أقبل منها .
فقلت : جعلت فداك ، هلكنا ! قال : كلّا ، إنّ اللّه متمّم ذلك للمؤمنين بالنّوافل . « 3 » « ابو حمزه ثمالى گفت ديدم حضرت سجّاد ، عليه السلام ، را كه نماز مىخواند ، پس عباى آن حضرت افتاد ، حضرت راست نفرمود عبا را تا از نماز فارغ شد . پس ، از آن بزرگوار سؤال كردم ، فرمود : « واى به تو ! آيا مىدانى در حضور كى بودم . همانا از بنده قبول نمىشود نمازى مگر آنچه را توجه قلب كرده از آن . » عرض كردم : « فدايت شوم ، هلاك شديم ما ! » فرمود : « هرگز ، همانا خداوند تمام مىفرمايد آن را براى مؤمنين به واسطهء نافلهها . »
هامش
( 1 ) فروع كافى ، ج 3 ، ص 363 ، « كتاب الصلاة » ، « باب ما يقبل من صلاة الساهى » ، حديث 4 .
( 2 ) حديث 1 ، پاورقى 30 .
( 3 ) وسائل الشيعة ، ج 4 ، ص 688 ، « كتاب الصلاة » ، باب 3 ، از « ابواب افعال الصلاة » ، حديث 6 .