كسى را تصرفى در مملكت مالك الملوك نيست ، پس اين قدر براى اين چند روزهء دنيا و شهوات محدودهء موقته از خلق بىهمه چيز تملق مگو ، و از خداى خود غافل مشو و حريت و آزادى خود را حفظ كن و قيد عبوديت و اسارت را از گردن خود بردار و در جميع احوال آزاد شو ، چنانچه در حديث شريف فرمايد : إنّ الحرّ حرّ على جميع أحواله . و بدان كه غنا به غناى قلب ، و بىنيازى ، از حالات روح است ، به امور خارجيهء غير مربوطهء به انسان نيست . من خود در ميان اهل ثروت و مال و منال كسانى را ديدم كه اظهارات آنها را هيچ فقير با آبرويى نمىكرد و بيانات آنها شرم آورد بود ! آن بيچاره غبار ذلت و مسكنت چهرهء قلبش را فرو گرفته بود . ملت يهود با آنكه در دنيا به نسبت جمعيت خود متمول و باثروتترين تمام سكنهء ارض هستند ، مع ذلك ذلت و مسكنت و فقر و فاقه از چهرهء آنها ظاهر و تمام مدت عمر را با زحمت و خوارى و عجز و بينوايى به سر مىبرند . اين نيست مگر همان فقر قلبى و ذلت روحى . در بين اهل زهد و درويش منشى كسانى را ديديم كه قلوب آنها به قدرى غنى و بىنياز است كه به همهء ملك دنيا از روى بىاعتنايى نظر مىكنند ، و به جز ذات مقدس حق تعالى احدى را لايق عرض حاجت نمىدانند . تو خود نيز در حالات اهل دنيا و اهل طلب رياست با نظر دقت و تفتيش مطالعه كن ، ببين ذلت آنها و تملق آنها از مردم از سايرين بيشتر است و در پيش [ مردم ] خضوعشان بيشتر است . مريد پرورها و مدعيان ارشاد خواريها مىكشند و ارادتها مىورزند تا چند روزى بطن و فرج را تعمير كنند . قلب مراد طالب بيشتر خاضع است پيش مريد از قلب مريد پيش او ، با آنكه در سنخ اين دو ارادت نيز فرقهاست : ارادت مريد روحانى و الهى است ، گر چه در اشتباه باشد ، و ارادت مراد دنياوى و شيطانى است . اينها كه ذكر شد ذلها و مفاسد دنيايى است . اگر پرده برداشته شود ، معلوم مىشود كه صورت اين اسارت در تحت قيود و كند و زنجيرهاى شهوات و هواهاى نفسانيّه چه صورتى است . شايد اين سلسلهاى كه طولش هفتاد ذراع است ، و خداى تعالى از آن اطلاع داده ، و آن حبس و غلى كه براى ماست ، در اين دنيا صورت همين اسارت و رقيت در تحت فرمان شهوت و غضب باشد . خداى تعالى فرمايد :
وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً .
« 1 » « [ و ] يافتند آنچه كرده بودند حاضر . » و فرمايد :
لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ
. « 2 » آنچه به ما مىرسد در آن عالم ، صورت اعمال خود ماست .
سلسلههاى پيچ در پيچ شهوات و هواها را پاره كن و كند قلب را بشكن و از اسارت بيرون بيا و در اين عالم آزادانه زيست كن تا در آن عالم آزاد باشى ، و گر نه
هامش
( 1 ) ( كهف - 48 ) .
( 2 ) ( بقره - 287 ) .