اكرم ، صلّى اللّه عليه و آله ، به ما ، كه فرمود : الدّنيا مزرعة الآخرة . « 1 » « دنيا كشتگاه باز پسين است . » ، اگر اين چند روزه كشت نكنيم و عمل صالح ننماييم ، فرصت از دست مىرود ، عالم ديگر كه فرا رسيد و موت حلول كرد ، تمام اعمال منقطع مىشود و آمال پايمال مىگردد . و اگر خداى نخواسته با اين عبوديت از شهوات و اسارت از قيد گوناگون هواهاى نفسانيه ملك الموت در رسد ، شيطان ممكن است مقصد آخر را كه ربودن ايمان است انجام دهد ، و با ما طورى سلوك كند و به قلب ما طورى نمايش دهد كه با دشمنى حق و انبيا و اولياء او از دنيا برويم . و خدا مىداند كه در پس اين پرده چه بدبختيهاست و چه ظلمتها و وحشتهاست .
هان اى نفس خسيس و اى دل غافل ، از خواب برخيز و در مقابل اين دشمنى كه سالهاست تو را افسار كرده و در قيد اسيرى در آورده و به هر طرف مىخواهد مىكشاند و به هر عمل زشتى و خلق ناهنجارى دعوت مىكند و وادار مىنمايد قيام كن و اين قيود را بشكن و زنجيرها را پاره كن و آزاديخواه باش و ذلت و خوارى را بر كنار گذار و طوق عبوديّت حق جل جلاله را به گردن نه كه از هر بندگى و عبوديتى وارهى و به سلطنت مطلقه الهيه در دو عالم نايل شوى .
اى عزيز ، با آنكه اين عالم دار جزا نيست و محل بروز سلطنت حق نيست و زندان مؤمن است ، [ 1 ] اگر تو از اسارت نفس بيرون آيى و به عبوديت حق گردن نهى و دل را موحد كنى و زنگار دو بينى را از آيينهء روح بزدايى و قلب را به نقطهء مركزيّهء كمال مطلق متوجه كنى ، در همين عالم آثار آن را بعيان مىيابى ، چنان وسعتى در قلبت حاصل شود كه محل ظهور سلطنت تامهء الهيه شود و از تمام عوالم فسحت و سعهء آن بيشتر گردد : لا يسعني أرضي و لا سمائى بل يسعني قلب عبدى المؤمن . « 2 » و چنان غنا در آن ظاهر گردد كه تمام ممالك باطن و ظاهر را به پشيزى نشمرى ، و چنان ارادهات قوى گردد كه متعلق به ملك و ملكوت نگردد و هر دو عالم را لايق خود نداند .
« طيران مرغ ديدى تو ز پايبند شهوت * بدر آى تا ببينى طيران آدميت »
« 3 »
فصل در معناى صبر و در بيان آنكه صبر نتيجهء حريت از قيد نفس است
از نتايج بزرگ و ثمرات عظيمهء اين حريت و خروج از عبوديت نفس ، صبر در
هامش
[ 1 ] اشاره است به حديثى از ابى عبد اللّه ( ع ) كه فرمود : الدّنيا سجن المؤمن . اصول كافى ، ج 2 ، ص 250 ، « كتاب ايمان و كفر » .
( 1 ) علم اليقين ، ج 1 ، ص 347 . ، « مقصد » سوم ، باب اول ، فصل 8 . و نيز احياء العلوم ، ج 4 ص 19 ، « كتاب توبه » .
( 2 ) حديث 2 ، پاورقى 15 .
( 3 ) بيت از سعدى است .