بليّات و نوائب است . و بر ذمهء ماست كه بيان معناى « صبر » را مجملا و اقسام و ثمرات آن و ارتباط آن را به حريت بنماييم .
« صبر » را چنانچه محقق طايفهء حقه و مدقق فرقهء محقّه ، كامل در علم و عمل ، نصير الدين طوسى « 1 » ، قدّسه اللّه نفسه القدوسى ، تعريف نمودند ، عبارت از « نگاهدارى نفس است از بيتابى نزد مكروه . « 2 » » و عارف محقق مشهور در منازل السائرين فرمايد : « صبر نگاهدارى نفس است از شكايت بر جزع مستور » - انتهى . « 3 » و بدان كه صبر را از مقامات متوسطين محسوب داشتند ، زيرا مادامى كه نفس مصيبات و بليّات را مكروه شمارد و آن را جزع باطنى از آنها باشد ، مقام معرفتش ناقص است ، چنانچه مقام رضاى به قضا و خشنودى از توجه بليّات مقام شامخترى است ، گرچه آن را نيز از مقامات متوسّطين محسوب نماييم . و همين طور صبر در معاصى و بر طاعات نيز از نقصان معرفت به اسرار عبادات و صور معاصى و طاعات است ، زيرا كه اگر كسى حقيقت عبادت را بفهمد و به صور برزخيه بهيهء آن ايمان داشته باشد ، و همين طور به صور برزخيهء موحشهء معاصى مؤمن باشد ، صبر در اين مقامات براى او معنى ندارد ، بلكه مطلب منعكس مىشود : اگر براى او خوشى و راحتى پيش آمد كند يا كارش منجر به ترك عبادتى يا فعل معصيتى شود ، آنها نزد او مكروه افتد و جزع باطنى او بيشتر باشد از جزع اهل صبر در بليّات و مصيبات . از جناب عبد صالح عارف به وظايف عبوديت ، صاحب مقامات و كرامات ، على بن طاووس [ 1 ] ، قدّس اللّه نفسه ، منقول است كه روز اوّل تكليف خود را جشن مىگرفته و سور و سرور مىكرده و عيد محسوب مىكرده ، براى آنكه خداى تبارك و تعالى او را در آن روز مفتخر فرموده به اذن در فعل طاعات . « 4 » آيا براى اين روح لطيف بايد فعل طاعات را صبر در مكروهات كامنهء در باطن به شمار آورد ؟ ماها كجا هستيم و اين بندگان فرمانبر حق كجا . ما باز گمان مىكنيم حق تعالى تحميل به ما فرموده و تكاليف را زحمت و كلفت مىدانيم . اگر يكى از ما هم زحمت كشد و در اوّل وقت فريضه را به جا آورد ، مىگويد كه انسان بايد اين كار را بكند زودتر خود را راحت كنيم ! همهء بدبختيهاى ما از جهل و نادانى است و نقصان و فقدان ايمان است .
در هر حال ، بحقيقت صبر [ نگاهدارى نفس از شكايت بر ] جزع كامن است .
و آنچه دربارهء ائمهء هدى يا انبياء عظام وارد شده كه توصيف شدند به صبر ، تواند كه
هامش
[ 1 ] رضى الدين على بن موسى بن جعفر ( 589 - 664 ) ، مشهور به « ابن طاووس » ، از كمّلين علماى شيعه و عالم و عابد و زاهد و صاحب مقامات و كرامات و از نزديكان حضرت حجّت ( عج ) در دورهء غيبت صغرى . او را كتب با ارزش در جملهء علوم ، بخصوص اخلاق و عبادات ، است ، از جمله : مهج الدعوات ، اقبال ، جمال الاسبوع ، كشف المحجّة ، اليقين ، فلاح السائل .
( 1 ) حديث 15 ، پاورقى 32 .
( 2 ) اوصاف الاشراف ص 108 فصل 5 ، باب 3 .
( 3 ) منازل السائرين ، ص 38 باب « الصبر » .
( 4 ) كشف المحجّة ، ص 31 ، فصل 48 .