خير را . پس صبر كنيد و مهيا كنيد خود را بر صبر تا مزد داده شود . » شرح « نائبة » مفرد « نوائب » است . و آن حوادث و مهمات نازله است . و در صحاح گويد به معنى مصيبت است .
و « دكّ » به معنى دقّ ، يعنى كوبيدن است . و در صحاح است : « و قد دككت الشّيء أدكّه دكّا إذا ضربته و كسرته حتّى سوّيته بالأرض . » - انتهى . [ 1 ] و تداكّت عليه ، أى ، تداقّت . و به معنى اجتماع و ازدحام نيز آمده ، چنانچه از نهايه منقول است در حديث حضرت امير المؤمنين ، عليه السلام : ثمّ تداككتم عليّ تداكك الإبل إليهم على حياضها . أى ، ازدحمتم . [ 2 ] و از نهايه نيز نقل شده كه اصل « دكّ » به معنى « كسر » است . « 1 » و در اين حديث شريف به مناسبت لم تكسره به معنى اوّل انسب است ، گر چه معنى دوم نيز مناسب است .
و كلمهء [ إن ] در و إن اسر وصليّه است ، و « قهر » و « استبدل » عطف به آن است .
و مجلسى « 2 » ، رحمه اللّه ، فرموده در بعض نسخهها و استبدل بالعسر يسرا وارد است . « 3 » بنابراين عطف است بر لم تكسره ، پس غايت صبر شود .
جملهء أن استعبد مبنى للمفعول و فاعل لم يضرر است . و در نسخهء مرآة العقول به تقديم « باء » موحّده بر « عين » مهمله وارد است . « 4 » و در وسائل به تقديم « عين » بر « باء » منقول است . « 5 » و مظنون است كه نسخهء مرآة از غلط كاتب باشد ، گرچه معنى آن نيز خالى از صحت نيست . ولى مناسب با مقام و سر تا پاى حديث شريف آن است كه در نسخهء وسائل است .
و ما ناله عطف است به ظلمة الجبّ . يعنى ، ضرر نرساند او را آنچه به او رسيد از ظلم برادرها و حزن و بليّات .
و قوله : أن منّ اللّه اظهر آن است كه به تقدير « إلى » است ، و متعلق است به لم تضرر در دو موضع بر سبيل تنازع . و مرحوم مجلسى احتمالات كثيره در آن داده « 6 » كه ذكر آنها خالى از تطويل نيست .
و مراد به آنكه « مالك آن حضرت بندهء او گرديد » اين است كه مطيع او گرديد .
هامش
[ 1 ] « چنان كه آن را ضربه زدم و شكستم تا با زمين هموار شد . »
[ 2 ] « پس از آن گرد من فراهم آمديد چون فراهم آمدن شتران تشنه هنگامى كه به آبشخورهاشان وارد مىشوند . » نهج البلاغه ، « خطبهء » 220 و نيز در نهايهء ابن اثير ، ج 2 ، ص 128 .
( 1 ) نهاية اللغة ، « باب الدال مع الكاف .
( 2 ) حديث 1 ، پاورقى 14 .
( 3 ) مرآة العقول ، ج 8 ، ص 130 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب صبر » ، حديث 6 .
( 4 ) مرآة العقول ، ج 8 ، ص 130 .
( 5 ) وسائل الشيعة ، ج 2 ، ص 903 ، « كتاب الطهارة » ، « ابواب الدفن » ، « باب 76 » ، حديث 7 .
( 6 ) مرآة العقول ، ج 8 ، ص 131 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب صبر » ، حديث 6 .