آن را [ 1 ] و رحمت در آن نازل نشده مگر ذرهاى نسبت به عوالم ديگر ، اين همه رحمت و نعمت الهى و لطف و بخشش ذات مقدس سر تا پاى همه را فرا گرفته ، و هر چه پيدا و ناپيداست سفرهء نعم و عطاى حضرت بارى تبارك و تعالى است كه اگر جميع عالم بخواهند به شمهاى از نعمت و رحمت او احاطه كنند نتوانند ، پس چه خواهد بود در عالمى كه عالم كرامت و مهمانخانهء عطاى ربوبيت و جايگاه رحمت و بسط رحيميت و رحمانيت است ، شيطان حق دارد طمع به رحمت كند و اميد عطاى حق نمايد .
پس ، حسن ظن خود را به حق كامل كن و اعتماد به فضل او نما ،
إنَّ اللَّه يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعا
« 1 » . خداى تعالى جميع گناهان را بيامرزد و همه را در بحر عطا و رحمت خود مستغرق نمايد . تخلف در « وعدهء » حق محال است ، گر چه تخلف در « وعيد » ممكن است و چه بسا بسيار واقع شود . پس دل خوش دار به رحمت كامل او كه اگر رحمت حق شامل حالت نبود مخلوق نبودى . هر مخلوقى مرحوم است :
وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَىْءٍ . [ 2 ]
فصل در فرق بين رجا و غرور است
ولى اى عزيز ملتفت باش كه « رجا » را از « غرور » تميز دهى . ممكن است اهل غرور باشى و گمان كنى اهل رجا هستى . و تميز آن از مبادى آن سهل است : ببين اين حالتى كه در تو پيدا شده و بدان خود را راجى مىدانى از تهاون به اوامر حق و كوچك شمردن حق و اوامر او پيدا شده ، يا از اعتقاد به سعهء رحمت و عظمت آن ذات مقدس ؟ و اگر تميز آن نيز مشكل است ، از آثار مىتوان تميز داد : اگر عظمت حق در دل باشد و قلب مؤمن به احاطهء رحمت و عطاى آن ذات مقدس باشد ، قيام به اطاعت و عبوديت مىكند ، چون تعظيم و عبادت عظيم و منعم از فطريات است و تخلف ناپذير است ، پس اگر با قيام به وظايف عبوديت وجد و جهد در طاعت و عبادت ، اعتماد به اعمال خود نداشته باشى و آنها را به چيزى نشمرى و اميد به رحمت حق و فضل و عطاى او داشته باشى و خود را به واسطهء اعمال خود مستوجب هر ذمّ و لوم و سخط و غضب بدانى و تكيه گاه تو رحمت وجود جواد على الاطلاق باشد ، داراى مقام « رجا » هستى ، و شكر خداى تبارك و تعالى كن و از ذات مقدس
هامش
[ 1 ] چنانچه در روايت آمده است : فما لها عند اللّه عزّ و جلّ قدر و لا وزن ، و لا خلق فيما بلغنا خلقا أبغض إليه منها ، و لا نظر إليها مذ خلقها . پيش خداوند عز و جل دنيا را ارج و بهايى نيست ، و خداى تعالى بين موجوداتى كه آفريده و خبر آن به ما رسيده ، موجودى نيافريده است كه پيش او از دنيا مبغوضتر باشد ، و خداوند از وقتى كه دنيا را آفريده در او نظر نكرده است . ) بحار الانوار ، ج 70 ، ص 110 ، « كتاب ايمان و كفر » ، باب 122 ، حديث 109 .
[ 2 ] اقتباس است از اين آيهء شريفه :وَ اكْتُبْ لَنا في هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِى الاخِرَةِ إنّا هُدْنا إلَيْكَ قالَ عذابي اصيبُ بِهِ مِنْ أَشاءُ وَ رَحْمَتي وَسِعَتْ كُلَّ شَىْءٍ . . .( و تقدير فرما براى ما در اين دنيا نيكويى و در آخرت هم كه ما به سوى تو هدايت يافتهايم . فرمود عذاب من به هر كه خواهم رسد و رحمت من همه چيز را در بر گرفته است ) . ( اعراف - 156 ) .
( 1 ) ( زمر - 53 ) .