فرمايد حضرت صادق ، عليه السلام ، كه « مؤمن بين دو خوف است : گناهى كه همانا گذشته و نداند چه معامله كند خداوند در آن ، و عمرى كه باقى مانده و نداند چه كسب مىكند در آن از مهلكهها . پس او صبح نكند مگر ترسناك ، و اصلاح نكند او را مگر ترس . » و در خطبهء رسول اكرم ، صلّى اللّه عليه و آله ، كه در حديث كافى از جناب صادق ، عليه السلام ، نقل مىنمايد ، به همين مضمون وارد است « 1 » . بالجمله ، خود در كمال نقص و تقصير ، و حق در كمال عظمت و جلالت و سعهء رحمت و عطاست . و عبد در بين اين دو نظر هميشه در حد اعتدال خوف و رجاست . و چون اسماء جلاليه و جماليه به يك سان در قلب سالك جلوه كند ، خوف و رجا رجحان بر هم پيدا نكنند .
و بعضى گفتهاند در بعضى اوقات خوف براى انسان نافعتر است ، مثل حال صحت و سلامت ، تا انسان در كسب كمال و عمل صالح كوشد . و در بعضى حالات رجا بهتر است ، مثل حال پيدايش امارات موت ، تا انسان ملاقات كند حق را با حالتى كه محبوبتر است پيش او . « 2 » و اين سخن مطابق گفتههاى سابق و احاديث مذكوره درست نيايد ، زيرا كه رجاء محبوب نيز باعث بر عمل و كسب آخرت است ، و خوف از حق هميشه محبوب و منافات با رجاء واثق ندارد .
و بعضى گفتهاند خوف از فضايل نفسانيه و كمالات عقليه نيست در دار آخرت ، و فقط آن در دار دنيا ، كه دار عمل است ، از امور نافعه است براى فعل عبادات و ترك معاصى و بعد از خروج از دنيا فايدهاى ندارد ، به خلاف رجا كه منقطع نشود و در دار آخرت نيز باقى است ، زيرا كه بنده هر چه از رحمت خدا بيشتر نايل شود ، طمعش به فضل حق افزون گردد ، زيرا كه خزاين رحمت وجود حق تناهى ندارد . پس ، خوف منقطع شود و رجا باقى ماند . « 3 » محدّث محقق ، مجلسى « 4 » ، رحمه اللّه ، فرمايد كه حق اين است كه بنده مادامى كه در دار تكليف است ، لا بد است از خوف و رجا ، و بعد از مشاهدهء امور آخرت ، يكى از آنها لا بد بر ديگرى رجحان پيدا مىكند . « 5 » نويسنده گويد آنچه ذكر كردند از غلبهء خوف و رجا در عالم آخرت مطابق آنچه ذكر شد در معنى رجا درست نيايد . و بر فرض صحت ، راجع به متوسطين است كه خوف و رجا آنها راجع به ثواب و عقاب است . و اما حال خواص و اوليا غير از آن است كه ذكر كردهاند ، زيرا كه خوف و رجايى كه [ از ] مشاهدهء عظمت و جلال و
هامش
( 1 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 70 « كتاب ايمان و كفر » ، « باب خوف و رجاء » ، حديث 9 .
( 2 ) احياء علوم الدين ، ج 4 ، ص 163 ، « كتاب خوف و رجاء » . اسرار الصلاة ( ملكى تبريزى ) ص 164 - 163 .
( 3 ) مرآة العقول ، ج 8 ، ص 32 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب خوف و رجاء » ، حديث 1 . علامهء مجلسى اين كلام را از بعضى نقل كرده است .
( 4 ) حديث 1 ، پاورقى 14 .
( 5 ) مرآة العقول ج 8 ، ص 32 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب خوف و رجاء » ، حديث 1 .