فصل در قصور ممكن از قيام به عبادت حق
بدان اى عزيز كه از براى « خوف » و « رجا » مراتب و درجاتى است حسب حالات بندگان و مراتب معرفت آنها ، چنانچه خوف عامه از عذاب است ، و خوف خاصه از عتاب ، و خوف اخص خواص از احتجاب است . و ما اكنون در صدد شرح آن نيستيم ، و آنچه راجع به مطلب سابق است با بيانى ديگر ذكر مىنماييم .
پس ، بدان كه حق تعالى را احدى از مخلوق نتواند بسزا عبادت كند ، زيرا كه عبادت ثناى مقام آن ذات مقدس است ، و ثناى هر كسى فرع معرفت به اوست ، و چون دست آمال بندگان از عز جلال معرفت ذات او بحقيقت كوتاه است ، پس به ثناى جمال و جلال او نيز نتواند قيام كرد ، چنانچه اشرف خلايق و اعرف موجودات به مقام ربوبيت اعتراف به قصور فرمايد و عرض كند : ما عبدناك حقّ عبادتك و ما عرفناك حقّ معرفتك . « 1 » و جملهء دوم به منزلهء تعليل است براى جملهء اوّل . و قال :
أنت كما أثنيت على نفسك . [ 1 ] پس ، قصور ذاتى حق ممكن است ، و علوّ ذاتى مخصوص ذات كبريايى جل جلاله .
و چون دست بندگان از ثنا و عبادت ذات مقدس كوتاه بود و بدون معرفت و عبوديت حق هيچيك از بندگان به مقامات كماليه و مدارج اخرويه نرسند - چنانچه در محل خود پيش علماى آخرت مبرهن است ، و عامه از آن غفلت دارند و مدارج اخرويه را جزاف يا شبه جزاف دانند ، تعالى اللّه عن ذلك علوا كبيرا - حق تعالى به لطف شامل و رحمت واسعهء خود بابى از رحمت و درى از عنايت به روى آنها باز كرد ، به تعليمات غيبيه و وحى و الهام به توسط ملائكه و انبيا - و آن باب عبادت و معرفت است - طرق عبادت خود را بر بندگان آموخت و راهى از معارف بر آنها گشود تا رفع نقصان خويش حتى الامكان بنمايند و تحصيل كمال ممكن بكنند ، و از پرتو نور بندگى هدايت شوند به عالم كرامت حق و به روح و ريحان و جنت نعيم ، بلكه به رضوان اللّه اكبر رسند . پس ، فتح باب عبادت و عبوديت يكى از نعمتهاى بزرگى است كه تمام موجودات رهين آن نعمتاند و شكر آن نعمت را نتوانند كنند ، بلكه هر شكرى فتح باب كرامتى است كه از شكر آن نيز عاجزند . پس ، اگر انسان علم به اين مشرب پيدا كرد و قلبش از آن مطلع گرديد ، معترف به تقصير شود ، و اگر عبادت
هامش
[ 1 ] « تو آنچنان هستى كه خود را ستودهاى . » از دعاى رسول اللّه ( ص ) در سجده . فروع كافى ، ج 3 ، ص 324 .
« كتاب الصلاة » ، « باب السجود » حديث 12 . مصباح الشريعة ، باب 5 . مرآة العقول ج 8 ، ص 146 . « كتاب ايمان و كفر » ، « باب شكر » .
( 1 ) مرآة العقول . ج 8 ص 146 . « كتاب ايمان و كفر » ، « باب شكر » .