« احاديث » جمع « احدوثه » است . و بعضى گويند كه « اعجوبه » چيزى است كه نيكويى يا زشتى آن به شگفت آورد . و در اين حديث مراد اوّل است . و چنين نمايد كه آن در اصل مختص به چيزى باشد كه حسنش شگفت آورد ، گرچه در استعمال تطفلا در اعم مستعمل شود .
و « برّ » بر خلاف عقوق است و فلان . يبر خالقه . يعنى اطاعت مىكند او را .
چنانچه جوهرى تصريح كرده و « ثقلان » جن و انس است .
و اين حديث شريف دلالت دارد بر اينكه خوف و رجا هر دو بايد به مرتبهء كمال باشد ، و يأس از رحمت و ايمنى از مكر بكلّى ممنوع است ، چنانچه احاديث بسيار بر آن دلالت كند ، « 1 » و كتاب كريم تنصيص بر آن فرمايد . « 2 » و ديگر آنكه بايد هيچيك بر ديگرى رجحان نداشته باشد . و ما ان شاء اللّه در ضمن چند فصل بيان آن و ديگر مناسبات حديث شريف را مىنماييم .
فصل در بيان آنكه انسان عارف را دو نظر است
بدان كه انسان عارف به حقايق و مطلع از نسبت بين ممكن و واجب جلّ [ و ] علا داراى دو نظر است : يكى نظر به نقصان ذاتى خود و جميع ممكنات و سيه رويى كائنات ، كه در اين نظر علما يا عينا بيابد كه سر تا پاى ممكن در ذلّ نقص و در بحر ظلمانى امكان و فقر و احتياج فرو رفته ازلا و ابدا و به هيچ وجه از خود چيزى ندارد و ناچيز صرف و بى آبروى محض و ناقص على الاطلاق است ، بلكه اين تعبيرات نيز در حق او درست نيايد و از تنگى تعبير است و ضيق مجال سخن ، و الا نقص و فقر و احتياج فرع شيئيت است و براى جميع ممكنات و كافهء خلايق از خود چيزى نيست .
در اين نظر اگر تمام عبادات و اطاعات و عوارف و معارف را در محضر قدس ربوبيت برد ، جز سر افكندگى و خجلت و ذلت و خوف چارهاى ندارد . چه اطاعت و عبادتى ؟
از كى براى كى ؟ تمام محامد راجع به خود اوست ، و ممكن را در او تصرفى نيست ، بلكه از تصرف ممكن نقص عارض اظهار محامد و ثناى حق شود كه اكنون عنان قلم را از او منصرف مىنماييم . و در اين مقام فرمايد : ما أصابك من حسنة فمن اللّه و ما أصابك من سيّئة فمن نفسك . [ 1 ] چنانچه در مقام اوّل فرمايد : قل كلّ من عند اللّه [ 2 ] و
هامش
[ 1 ] « هر خير به تو رسد از جانب خداست و هر بدى به تو برسد از جانب تو است ( نساء - 79 ) .
[ 2 ] « بگو همه از جانب خداست . » ( نساء - 78 ) .
( 1 ) بحار الانوار ، ج 67 ، « كتاب ايمان و كفر » ، باب 59 ، احاديث 28 ، 39 ، 46 ، 71 ، و 72 و . . .
( 2 ) سورهء « اعراف » - 99 ، « يوسف » - 87 ، « زمر » - 53 ، « حجر » - 56 .