از آنكه مىدانيم با علم ضرورى كه شريعتى از جانب حق تعالى در بين بشر بايد باشد ، و رجوع نماييم به شرايع معمولهء در بين بشر - كه عمدهء آنها سه شريعت است : يكى شريعت يهود ، و ديگر شريعت نصارى ، و ديگر شريعت اسلام - مىبينيم بالضرورة كه شريعت اسلام در سه مقام ، كه اساس شرايع و مدار تشريع بر آن است - كه يكى راجع به عقايد حقه و معارف الهيه و توصيف و تنزيه حق و معاد و كيفيت آن و علم به ملائكه و توصيف و تنزيه انبيا ، عليهم السلام ، كه عمده و اصل شرايع است ، و ديگر راجع به خصال حميده و اصلاح نفس و اخلاق فاضله ، و سوم راجع به اعمال قالبيهء فرديه و اجتماعيه ، سياسيه و مدنيه و غير آن - كاملتر از ديگران است . بلكه هر منصف بيغرض نظر كند ، مىيابد كه طرف نسبت با آنها نيست . و در تمام دورهء زندگانى بشر ، قانون و شريعتى كه به اين اتقان باشد و در تمام مراحل دنيايى و آخرتى كامل و تامّ باشد وجود نداشته ، و اين خود بزرگتر دليل بر حقانيت آن است .
بالجمله ، بعد از اثبات نبوّت عامه و اينكه شريعتى از براى بشر خداى تعالى تشريع فرموده و طرق هدايت را به آنها فهمانده و آنها را در تحت نظم و نظام در آورده ، اثبات حقيّت دين اسلام احتياج به هيچ مقدمه ندارد جز نظر كردن به خود آن و مقايسهء بين آن و ساير اديان و شرايع در جميع مراحلى كه تصور مىشود احتياج بنى الانسان ، از معارف حقه و ملكات نفسانيه ، تا وظايف نوعيهء و شخصيه و تكاليف فرديه و اجتماعيه . و اين يكى از معانى حديث شريف است كه مىفرمايد : الإسلام يعلو و لا يعلى عليه . [ 1 ] زيرا كه هر چه عقول بشر ترقى كند و ادراكات آنها زياد گردد ، وقتى به حجج و براهين اسلام نظر كنند ، پيش نور هدايت آن خاضعتر شوند و حجتى در عالم غلبه بر آن نكند .
محصل برهان ما بر اثبات نبوت خاتم النبيين ، صلّى اللّه عليه و آله ، اين شد كه همين طور كه اتقان خلقت كائنات و حسن ترتيب و نظم آن ما را هدايت مىكند كه يك موجودى منظّم اوست كه علمش محيط به دقايق و لطايف و جلايل است ، اتقان احكام يك شريعت و حسن نظام و ترتيب كامل آن كه متكفل تمام احتياجات مادى و معنوى ، دنيوى و اخروى ، اجتماعى و فردى است ، ما را هدايت مىكند به آنكه مشرّع و منظّم آن يك علم محيط مطلع بر تمام احتياجات عايلهء بشر است ، و چون به بداهت عقل مىدانيم كه از عقل يك نفر بشر ، كه تاريخ حيات او را همهء مورخين ملل نوشتهاند و شخصى بوده كه تحصيل نكرده و در محيط عارى از كمالات و
هامش
[ 1 ] « اسلام برتر است و چيزى بر آن برترى نجويد . » وسائل الشيعة ، ج 17 ص 376 ، « كتاب الفرائض و المواريث » ، « ابواب موانع الارث » ، باب 1 حديث 11 .