و نقض به حال كهولت كه قواى فكريه هم ناقص مىشود بىمحل است ، زيرا كه اولا هيچيك از قواى جسمانى تا سن كهولت رو به اشتداد نيست تا آنكه گفته شود كه فلان محل از جسم مورد ادراكات عقليه است و تا سن كهولت رو به اشتداد و قوّت بوده ، و اكنون كه ضعيف شده قوهء فكر هم ضعيف شده . و ثانيا ، آن ضعف در حال كهولت نيز راجع به فكر است كه از قواى حالّهء در جسم است ، يا آنكه احتياج به قواى جسمانيه دارد ، و اما ادراكات محضه و ملكات خبيثه يا فاضله در آن وقت نيز قوىتر از سابق است ، گرچه اظهار يا ظهورش كمتر باشد . بالجمله ، براى اثبات مدعاى ما همان قوّت ادراك در سن چهل پنجاه سالگى كفايت كند .
و حلّ نقض آن است كه چون نفس بساط خود را از ملك بدن جمع مىكند و قواى او رجوع به باطن ذاتش مىنمايد ، هر يك از قوا كه به عالم جسم و جسمانى نزديكتر است زودتر رو به سستى و كلال گذارد ، و هر يك بعيدتر است ديرتر ضعيف شود . و اما قوايى كه از عالم تجرد و ملكوت است قوىتر گردد و اشتدادش بيشتر شود ، و اين دليل بر آن است كه نفس جسم و جسمانى نيست .
و نيز خواص و آثار و افعال نفس مضاد است با خواص و آثار و افعال مطلق اجسام ، و اين دليل بر آن است كه نفس جسم نيست . مثلا ما بالضروره مىدانيم كه يك جسم بيش از يك صورت قبول نمىكند ، و اگر بخواهد صورت ديگرى بر او وارد شود بايد صورت اول از او مفارقت كند تا صورت دوم را قبول نمايد . مثلا اگر روى صفحهء كاغذى يك صورت نقش كنى ، در محلى كه نقش است صورت ديگر منتقش نشود ، مگر اينكه صورت اوّلى به كلى زايل شود . و اين حكم در تمام اجسام جارى است به ضرورت عقل . اما نفس در عين حال كه صورتى در او منتقش است صورتهاى مضادهء با او نيز در او منتقش مىشود بدون اينكه صورت اول زائل گردد .
و نيز در هر جسمى صورت متناهى نقش بندد ، ولى در نفس صورت غير متناهيه منتقش شود ، و از اين جهت حكم كند بر امور غير متناهيه .
و نيز هر جسمى كه صورتى از او زائل گرديد ، آن صورت در آن بدون سبب مستأنف پيدا نشود ، ولى نفس صورتهايى [ را ] كه از او غيبت مىكند بىسبب خارج عود مىدهد .
پس ، معلوم شد كه نفس با همهء اجسام در خواص و آثار و افعال مضاد است ، پس ، آن مجرد است و از سنخ اجسام و جسمانيات نيست ، و مجردات تفاسد پيدا نمىكنند - چنانچه در محل خود مبرهن است - زيرا كه فساد بىمادهء قابله نشود ، و
شرح چهل حديث ( اربعين حديث ) ( فارسى ) — صفحة 199
مساهمون: السيد الخميني
ص١٩٩