فصل در بيان فضيلت تفكر است
بدان كه از براى تفكر فضيلت بسيار است . و تفكر مفتاح ابواب معارف و كليد خزائن كمالات و علوم است ، و مقدمهء لازمهء حتميهء سلوك انسانيت است . و در قرآن شريف و احاديث كريمه تعظيم بليغ و تمجيد كامل از آن گرديده ، و از تارك آن تعيير و تكذيب شده . و در كافى شريف سند به حضرت صادق ، عليه السلام ، رساند كه فرمود : أفضل العبادة إدمان التّفكّر في اللّه و في قدرته . [ 1 ] و پس از اين ذكرى از اين حديث پيش مىآيد . و در حديث ديگر يك ساعت تفكر را از عبادات يك شب بهتر دانسته [ 2 ] . و در حديث نبوى ، صلّى اللّه عليه و آله ، است كه تفكر يك ساعت از عبادت يك سال بهتر است [ 3 ] . و در حديث ديگر است كه تفكر يك ساعت بهتر است از عبادت شصت سال [ 4 ] ، و در حديث ديگر هفتاد سال [ 5 ] ، و از بعض علماى فقه و حديث هزار سال هم حديث شده . در هر صورت ، از براى آن درجات و مراتبى است ، و از براى هر مرتبهاى نتيجه يا نتايجى است كه ما به ذكر بعضى از آن مىپردازيم .
- اوّل تفكر در حقّ و اسماء و صفات و كمالات اوست . و نتيجهء آن علم به وجود حق و انواع تجليات است و از آن ، علم به اعيان و مظاهر رخ دهد . و اين افضل مراتب فكر و اعلى مرتبهء علوم و اتقن مراتب برهان است ، زيرا كه از نظر به ذات علت و تفكر در سبب مطلق علم به او و مسبّبات و معلولات پيدا شود . و اين نقشهء تجلّيات قلوب صدّيقين است ، و از اين جهت آن را « برهان صدّيقين » گويند ، زيرا كه « صدّيقين » از مشاهدهء ذات شهود اسماء و صفات كنند ، و در آيينهء اسماء اعيان و مظاهر را شهود نمايند . و اينكه اين قسم برهان را « برهان صدّيقين » گوييم براى آن است كه اگر صدّيقى بخواهد مشاهدات خود را به صورت برهان در آورد و آنچه ذوقا و شهودا يافته به قالب الفاظ بريزد ، اين چنين شود ، نه آنكه هر كس بدين برهان علم به ذات و تجليّات آن پيدا كرد ، از صدّيقين است ، يا آنكه معارف صدّيقين از سنخ براهين است ، منتها براهين مخصوصى . هيهات كه علوم آنها از جنس تفكر باشد ، يا مشاهدات آنها را با برهان و مقدمات آن مشابهتى . تا قلب در حجاب برهان است و قدم او تفكر است ، به اوّل مرتبه صدّيقين نرسيده . و چون
هامش
[ 1 ] « پيوسته انديشيدن دربارهء خداوند و توانايى او برترين پرستش است . » اصول كافى ، ج 2 ، ص 55 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب تفكر » ، حديث 3 .
[ 2 ] عن الحسن الصّيقل قال قلت لأبى عبد اللّه ( ع ) : تفكر ساعة خير من قيام ليلة ؟ قال : نعم . قال رسول اللّه ، صلّى اللّه عليه و آله : تفكر ساعة خير من قيام ليلة . ( حسن صيقل گويد به امام صادق ( ع ) عرض كردم : « آيا ساعتى انديشيدن از يك شب عبادت بهتر است ؟ » فرمودند : « آرى و پيغمبر ( ص ) فرمود : يك ساعت فكر كردن از يك شب عبادت بهتر است . » بحار الانوار ج 68 ، ص 325 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب تفكر » ، حديث 16 . و در اصول كافى ( ج 2 ، ص 54 ، « كتاب ايمان و كفر » ، حديث 2 ) همين آمده است .
[ 3 ] قال النّبى ( ص ) : فكر ساعة خير من عبادة سنة . عوالى اللئالى ، ج 2 ، ص 57 ، « المسلك الرابع » ، حديث 152 و در شرح مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقة ( ص 171 ، باب 26 ) « در بيان تفكر » ) همين معنا آمده است .
[ 4 ] طريحى در مجمع البحرين در مادهء « فكر » مىنويسد در حديث است : « تفكر ساعة خير من عبادة ستّين سنة .
[ 5 ] قال النبى ( ص ) : تفكر ساعة خير من عمل سبعين سنة . اسرار الشريعة و اطوار الطريقة و انوار الحقيقة ، ص 207 .