طبيعيين و ماديين گرفته تا اهل ملل و نحل ، بالفطره شطر قلوبشان متوجه به كمالى است كه نقصى ندارد و عاشق جمال و كمالى هستند كه عيب ندارد و علمى كه جهل در او نباشد و قدرت و سلطنتى كه عجز همراه آن نباشد ، حياتى كه موت نداشته باشد ، و بالاخره كمال مطلق معشوق همه است . تمام موجودات و عايلهء بشرى با زبان فصيح يكدل و يك جهت گويند ما عاشق كمال مطلق هستيم ، ما حب به جمال و جلال مطلق داريم ، ما طالب قدرت مطلقه و علم مطلق هستيم . آيا در جميع سلسلهء موجودات در عالم تصور و خيال ، و در تجويزات عقليه و اعتباريه ، موجودى كه كمال مطلق و جمال مطلق داشته باشد جز ذات مقدس ، مبدأ عالم جلّت عظمته سراغ داريد ؟ و آيا جميل على الاطلاق كه بىنقص باشد جز آن محبوب مطلق هست ؟
اى سرگشتگان وادى حيرت و اى گمشدگان بيابان ضلالت ، نه ، بلكه اى پروانههاى شمع جمال جميل مطلق ، و اى عاشقان محبوب بىعيب بىزوال ، قدرى به كتاب فطرت رجوع كنيد و صحيفهء كتاب ذات خود را ورق بزنيد ، ببينيد با قلم قدرت فطرت اللّهى در آن مرقوم است :
وجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذي فَطَرَ السَّمواتِ وَ الأرْضَ
[ 1 ] . آيا فطرت اللّه الّتي فطر النّاس عليها فطرت توجه به محبوب مطلق است ؟ آيا فطرت غير متبدّله - لا تبديل لخلق اللّه فطرت معرفت است ؟ تا كى به خيالات باطله اين عشق خدا داد فطرى و اين وديعهء الهيه را صرف اين و آن مىكنيد ؟
اگر محبوب شما اين جمالهاى ناقص و اين كمالهاى محدود بود ، چرا به وصول به آنها آتش اشتياق شما فرو ننشست و شعلهء شوق شما افزون گرديد ؟ هان ، از خواب غفلت برخيزيد و مژده دهيد و سرور كنيد كه محبوبى داريد كه زوال ندارد ، معشوقى داريد كه نقصى ندارد ، مطلوبى داريد بىعيب ، منظورى داريد كه نور طلعتش اللّه نور السّموات و الأرض [ 2 ] است ، محبوبى داريد كه سعهء احاطهاش لو دلّيتم بحبل إلى الأرضين السّفلى لهبطتم على اللّه [ 3 ] است .
پس اين عشق فعلى شما معشوق فعلى خواهد ، و نتواند اين موهوم و متخيل باشد ، زيرا كه هر موهوم ناقص است و فطرت متوجه به كامل است . پس ، عاشق فعلى و عشق فعلى بىمعشوق نشود ، و جز ذات كامل معشوقى نيست كه متوجه إليه فطرت باشد . پس ، لازمهء عشق به كامل مطلق وجود كامل مطلق است . و پيشتر معلوم شد كه احكام فطرت و لوازم آن از جميع بديهيات واضحتر و روشنتر است :
هامش
[ 1 ] « روى خود را به سوى آنكه آسمانها و زمين را آفريد گردانيدم . » ( انعام - 80 ) .
[ 2 ] « خداوند نور آسمانها و زمين است . » ( نور - 36 ) .
[ 3 ] « اگر با ريسمانى به ژرفناى زمين فرو فرستاده شويد ، بر خداوند فرود آييد . » علم اليقين ، ج 1 ، ص 54 . مقصد اوّل ، باب 3 ، فصل 5 .