چه بسا باشد كه انسان غضب كند و از شدت آن از دين خدا برگردد و نور ايمان را خاموش كند و ظلمت غضب و آتش آن ، عقايد حقه را بسوزاند ، بلكه كفر جحودى پيدا كند و او را به هلاكت ابدى رساند ، و در وقتى تنبه پيدا كند كه پشيمانى سودى ندارد . و تواند بود كه همين آتش غضب كه در قلب بروز كند - و آن « جمرهء شيطان » است ، چنانچه حضرت باقر العلوم ، عليه السلام ، فرمايد : إنّ هذا الغضب جمرة من الشّيطان توقد في قلب ابن آدم . « 1 » يعنى « همانا اين غضب برقهء آتشى است از شيطان كه افروخته شود در قلب پسر آدم . » - صورتش در آن عالم صورت آتش غضب الهى باشد . چنانچه حضرت باقر العلوم ، عليه السلام ، فرمايد در حديث شريف كافى : مكتوب في التّوراة فيما ناجى اللّه ، عزّ و جلّ ، به موسى : يا موسى ، أمسك غضبك عمّن ملّكتك عليه أكفّ عنك غضبى . « 2 » يعنى « در تورات نوشته است ، در ضمن اسرارى كه خداى تعالى به موسى فرمود : « اى موسى ، نگاه دار غضب خود را از كسى كه تو را مسلط نمودم بر او ، تا آنكه نگه دارم از تو غضب خودم را . » و بدان كه هيچ آتشى از آتش غضب الهى دردناكتر نيست . چنانچه در حديث وارد است كه از حضرت عيسى بن مريم ، عليهما السلام ، حواريين او سؤال كردند : « چه چيز از همهء اشيا سختتر است فرمود سختترين اشيا غضب خداست . » گفتند : به چه چيز حفظ كنيم خود را از آن ؟ فرمود : « به آنكه غضب نكنيد . » [ 1 ] پس ، معلوم شد كه غضب خدا از هر چيز سختتر و شديدتر است و آتش غضبش سوزندهتر است ، و صورت غضب در اين عالم صورت آتش غضب خداست در آن عالم . و چنانچه خود غضب از قلب بروز كند ، شايد آتش غضب الهى ، كه مبدأ آن ، غضب و ساير رذايل قلبيه است ، از باطن قلب بروز كند و بر ظاهر سرايت كند و از مدارك ظاهرهء انسان ، از قبيل چشم و گوش و زبان و غير اينها ، شعلههاى سخت دردناكش بيرون آيد . بلكه خود اين مدارك ابوابى است كه به جانب آن جهنم گشاده شود ، و آتش جهنم اعمال و دوزخ جسمانى آثار بر ظاهر بدن انسان احاطه كند و رو به باطن رود . پس ، انسان بين اين دو جهنم ، كه يكى از باطن قلب بروز كرده و نايره و شعلهاش از طريق ام الدماغ به ملك بدن وارد گردد ، و ديگرى صورت قبايح اعمال و تجسم افعال است و از ظاهر رو به باطن تصاعد كند ، در فشار و عذاب است . و خداى تبارك و تعالى مىداند كه اين چه فشارى و چه
هامش
[ 1 ] عن أبي عبد اللّه ( ع ) قال : قال الحواريّون لعيسى ( ع ) : أىّ الأشياء أشدّ ؟ قال : أشدّ الأشياء غضب اللّه عزّ و جلّ ، قالوا : بما نتقي غضب اللّه ؟ قال : بان لا تغضبوا . وسائل الشيعة ، ج 11 ، ص 289 ، « ابواب جهاد نفس » ، « باب 53 » حديث 15 .
( 1 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 304 و 305 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب غضب » ، حديث 12 .
( 2 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 303 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب غضب » ، حديث 7 .