خطيئهء عظيمهاى كردند و از حد كمال و مقام اعتدال غافلاند . بيچارهها ندانند كه خداى تبارك و تعالى در جميع سلسلهء حيوانات اين قوّهء شريفه را عبث خلق نفرموده و در بنى آدم اين قوه را سرمايهء زندگانى ملكى و ملكوتى و مفتاح خيرات و بركات قرار داده . جهاد با اعداء دين و حفظ نظام عايلهء بشر و ذبّ از جان و مال و ناموس و ساير نواميس الهيه ، و جهاد با نفس كه اعدا عدوّ انسان است [ 1 ] ، صورت نگيرد مگر به اين قوهء شريفه . حفظ تجاوزات و تعديات و حدود و ثغور و دفع موذيات و مضرات از جامعه و شخص در زير پرچم اين قوه انجام گيرد . از اين جهت است كه حكما براى دفع خاموشى و خمودى آن علاجها قرار دادند . و براى بيدار كردن و تحريك نمودن آن معالجات علمى و عملى است ، از قبيل اقدام در امور مهمهء هايله ، و رفتن در ميدانهاى جنگ ، و در موقع خود جهاد با اعداى خدا . حتى از بعضى از متفلسفين منقول است كه در محلهاى خوفناك مىرفت و توقف مىكرد و نفس خود را در مخاطرات عظيمه مىانداخت و سوار كشتى مىشد در موقع تلاطم دريا ، تا آنكه نفسش از خوف نجات پيدا كند و از كسالت و سستى رهايى يابد . « 1 » در هر صورت ، در باطن ذات انسان و حيوان قوهء غضبيه موجود و مودوع است ، الا آنكه در بعضى خاموش و افسرده است ، مثل آتشى كه زير خاكستر باشد . بايد اگر انسان در خود حال خاموشى و سستى و بيغيرتى احساس كرد ، با معالجهء به ضد از آن حال بيرون آيد و نفس را در حال اعتدال درآورد ، كه آن شجاعت است كه از ملكات فاضله و صفات حسنه است . كه پس از اين اشارهاى به آن مىشود .
فصل در بيان مذمت افراط [ در ] غضب
چنانچه حال تفريط و نقص از اعتدال از صفات رذيله و موجب مفاسد بسيارى است ، كه شمهاى از آن را شنيدى ، همين طور حد افراط و تجاوز از حد اعتدال نيز از رذايل اخلاقى و موجب فسادهاى بيشمار است . كفايت مىكند در فساد آن حديث شريف كافى : عن أبي عبد اللّه ، عليه السّلام ، قال : قال رسول اللّه ، صلّى اللّه عليه و آله : الغضب يفسد الإيمان كما يفسد الخلّ العسل . » « 2 » يعنى « از حضرت صادق ، عليه السلام ، منقول است كه فرمود : رسول خدا ، صلّى اللّه عليه و آله ، فرمود : غضب فاسد كند ايمان را ، چنانچه فاسد كند سركه عسل را . »
هامش
[ 1 ] اشاره است به حديث « أعدى عدوك نفسك الّتى بين جنبيك » دشمنترين دشمنان تو نفس تو است كه ميان دو پهلوى تو است . عوالى اللئالى ، ج 4 ، ص 118 . بحار الانوار ج 67 ، ص 64 « كتاب الايمان و الكفر » ، باب 45 ، حديث 1 .
( 1 ) تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق ( چاپ مصر ) ، ص 172 .
( 2 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 302 ، « كتاب ايمان و كفر » ، باب غضب » ، حديث 1 .