همچنين در جاى ديگر پس از بيان حكم قصاص براى صرف نظر كردن از آن به تحريك عواطف مىپردازد و مىفرمايد : « « فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ » ؛ پس اگر كسى از سوى برادر ( دينى ) خود ، چيزى به او بخشيده شود ( و حكم قصاص او ، تبديل به خونبها گردد ) بايد از راه پسنديده پيروى كند ( و صاحب خون ، وضع مالى پرداخت كنندهء ديه را در نظر بگيرد ؛ ) و او ( قاتل ) نيز ، به نيكى ديه را ( به ولىّ مقتول ) بپردازد » . « 1 »
در اين آيه به گذشت از قصاص و پذيرش ديه توصيه مىشود ؛ بدين معنا كه صاحب خون از نظر قانونى حق دارد قصاص كند ؛ ولى توصيه به عفو از برادر دينى و اكتفا به خونبها ، در واقع سفارش به عفو و گذشت است .
جالب اينكه قرآن در اينجا قاتل را به عنوان برادر ارباب دم ، معرفى كرده ، يعنى حتّى اينگونه جنايات مهمّ نبايد پيوند برادرى را در ميان مسلمانان از ميان ببرد ؛ پيوندى كه مىتواند عامل عفو و گذشت و بازگشت قاتل به راه راست شود .
5 . پيوند خصوص احكام اقتصادى اسلام با اعتقادات
همانگونه كه گذشت عمل به همهء احكام و قوانين اسلام ريشه در اعتقادات دارد و قرآن دستوراتش را در پارهاى از موارد با اعتقادات پيوند مىزند . در خصوص احكام اقتصادى نيز همراه با وضع قوانين ، توجّه به مسائل اعتقادى مطرح شده كه به چند نمونهء از آن اشاره مىشود :
يك . اصل خدامالكى
در پارهاى از موارد ، قرآن كريم در دستورات اقتصادى خود ، به مكلّفان توجه مىدهد كه همهء اين اموال متعلّق به خداست . در واقع پذيرش اين اصل و اعتقاد به اين مسأله ، انسان را براى پذيرش دستورات الهى آمادهتر مىكند :
الف . براى ترغيب به انفاق مىفرمايد : « « وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ » ؛ و از آنچه شما را جانشين و نمايندهء ( خود ) در آن قرار داده انفاق كنيد » . « 2 »
ب . به طور مكرّر در قرآن كريم تعبير به « رزقناكم » و « رزقناهم » و مانند آن آمده است و با اين تعبير توصيه به انفاق مىكند كه در واقع به انسان مىفهماند آنچه از اموال و سرمايه در نزد توست ، ما به تو عطا كرديم ؛ مثلًا در وصف متقيان مىفرمايد :
« وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ » ؛ « 3 » و در جاى ديگر : « وَأَنْفِقُوا مِنْ مَّا رَزَقْنَاكُمْ . . . » . « 4 »
هامش
( 1 ) . بقره ، آيهء 178 .
( 2 ) . حديد ، آيهء 7 .
( 3 ) . بقره ، آيهء 3 .
( 4 ) . منافقون ، آيهء 10 .