اميرمؤمنان على عليه السلام در سخنى جامع مىفرمايد :
« لا يقيم أمر اللَّه سبحانه إلّامن لا يُصانع ، ولايُضارع ، ولايتّبع المطامع
؛ فرمانهاى الهى را بر پا نمىدارد مگر كسى كه اهل سازش نباشد و در برابر ديگران زبونى نكند و به دنبال طمعها نرود » . « 1 »
روشن است كه افراد سازشكار ، زبون و ترسو و غير وارسته براى جهش بزرگ و برنامههاى توسعه و رشد و سازندگى شايستگى ندارند .
8 . مشاركت عمومى و تلاش همگانى
عالىترين قوانين و برنامهها تا با تلاش همگانى و مشاركت عموم مردم همراه نباشد ، به ثمر نخواهد نشست ؛ و هنگامى كه ارادهء همگانى براى تحقّق برنامهها وجود داشته باشد ، زمينهء رشد و توسعه فراهم مىشود .
على عليه السلام مىفرمايد : «
خوض النّاس في الشّيء مقدّمة الكائن
؛ هنگامى كه مردم براى رسيدن به چيزى وارد صحنه شوند ، زمينهء تحقّق آن فراهم مىشود » . « 2 »
همانگونه كه تا مردم يك جامعه براى تغيير و تحول مصمم نباشند و دست به كار نشوند ، تحوّل مثبتى براى آنها رخ نخواهد داد . قرآن كريم تصريح مىكند كه : « « إِنَّ اللَّهَ لَايُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ » ؛ به يقين خداوند سرنوشت هيچ قوم ( و ملّتى ) را تغيير نمىدهد ، مگر آنكه آنان خود را تغيير دهند ( و هماهنگ با سرنوشت سعادتبخش سازند ) » . « 3 »
اميرمؤمنان هنگامى كه از حقوق خود به عنوان رهبر بر مردم سخن مىگويد اجابت همگانى به دعوت خويش را از آن جمله بر مىشمرد : «
والإجابة حين أدعوكم
» . « 4 »
طبيعى است كه اجابت دعوت دولت از سوى مردم و مشاركت آنان در برنامههاى اقتصادى زمينهء رشد و توسعه را فراهم مىسازد و دولت نيز بايد زمينهء مشاركت آنها را فراهم كند و به توان آنها تكيه نمايد ، ازاينرو امام اميرمؤمنان عليه السلام در عهدنامهء مالك اشتر بر نقش تودهء مردم تأكيد مىكند و مىفرمايد :
« وإنّما عماد الدّين و جماع المسلمين والعُدّة للأعداء ، العامّة من الأمّة ، فليكن صغوك لهم وميلك معهم
؛ به يقين ستون دين ، و سبب اجتماع مسلمانان و ذخيرهء دفاع از دشمنان ، تنها « تودهء مردم » هستند ، بنابراين گوش به سخنان آنها فرا ده و تمايل و علاقهء تو به آنها باشد » . « 5 »
به يقين همانگونه كه تودهء مردم در عرصهء جهاد بر ضدّ دشمن نقش اساسى دارند ، در جهاد سازندگى و توسعهء اقتصادى نيز نقش آنان انكارناپذير است .
جمعبندى :
از مجموع آنچه كه در اين نوشتار آمد ، چنين نتيجه مىگيريم كه اسلام براى توسعهء اقتصادى
هامش
( 1 ) . نهجالبلاغه ، كلمات 110 .
( 2 ) . غررالحكم ، ح 11042 .
( 3 ) . رعد ، آيهء 11 .
( 4 ) . نهجالبلاغه ، خطبهء 34 .
( 5 ) . همان ، نامهء 53 .