و رفاه عمومى رهنمودهاى لازم را ارائه داده و راهكارهاى لازم را براى رسيدن به شاخصهاى مطلوب توسعه مشخص ساخته است ؛ ولى بار ديگر تأكيد مىكنيم توجه صرف به توسعهء اقتصادى و ناديده انگاشتن معنويت ، ايمان و عدالت در اين پروسه هرگز مطلوب اسلام نيست ، زيرا با اهداف عاليهء مكتب اسلام كه همان رشد و تعالى معنوى بشر است ، ناسازگار است و در نهايت ، بدون اين هدف عالى ، توسعهء حقيقى محقّق نخواهد شد ، همانگونه كه در جهان مادّى و خالى از معنويت امروز شاهديم .
نكتهء ديگرى كه نبايد از آن غافل شد اين است كه براى رسيدن به توسعهء اقتصادى تشكيل حكومت اسلامى و قرار گرفتن همهء تكاپوهاى اقتصادى در مسيرى نظاممند ، هدفدار و تعريف شده ، امرى ضرورى است . در واقع بدون تشكيل حكومت و يا تحت سلطه حكومت غير اسلامى ، رسيدن به توسعهء اقتصادى مورد نظر اسلام امرى ناممكن و يا حداقل بسيار دشوار است .
ممكن است در صورت فقدان حكومت اسلامى ، هر مسلمانى در زندگى شخصى خود به توسعه بينديشد و براى آن تلاش كند ؛ ولى هرگز اين تكاپوها نمىتواند براى يك كشور رشد و توسعه مطلوب اسلام را به ارمغان آورد ، بلكه تلاشى مقطعى و جزيى است كه حداكثر مىتوان به پارهاى از شاخصهاى توسعه ، آن هم به طور محدود رسيد ؛ ولى توسعهء پايدار و مورد نظر اسلام فقط با تشكيل حكومت اسلامى ، بهوسيلهء مردان صالح ، كاردان و دلسوز به ثمر خواهد نشست .
منابع و مآخذ
1 . قرآن كريم .
2 . نهجالبلاغه ( با تحقيق دكتر صبحى صالح ) .
3 . ارزشها و توسعه ، محمدنقى نظرپور ، پژوهشگاه فرهنگ و انديشهء اسلامى ، چاپ اوّل ، بهار 1378 ش .
4 . اسد الغابة ، ابن اثير ، دارالكتب العربى ، بيروت .
5 . اسلام و چالش اقتصادى ، محمد عمر چپرا ، ترجمهء سيد حسين ميرمعزى - على اصغر هادوى نيا - احمد على يوسفى - ناصر جهانيان ، پژوهشگاه فرهنگ و انديشهء اسلامى ، چاپ اوّل ، 1384 ش .
6 . الاصابة فى معرفة الصحابة ، ابن حجر عسقلانى ، تحقيق شيخ عادل احمد عبدالموجود ، دارالكتب العلمية ، بيروت ، 1415 ق .
7 . اقتصاد ، رشد و توسعه ، دكتر مرتضى قرهباغيان ، تهران ، نشر نى ، 1370 ش .
8 . انتقال علم و تكنولوژى به جهان سوم ، پروفسور محمد عبدالسّلام ، ترجمهء هاله المعى - محمدرضا بهارى ، انجمن فيزيك ايران ، تهران ، 1367 ش .
9 . بحارالانوار ، محمد باقر مجلسى ، مؤسسة الوفاء ، بيروت ، چاپ دوم ، 1404 ق .
10 . بن بست توسعه در جهان سوم ، مهدى پازوكى ، انتشارات كيهان ، تهران ، 1368 ش .
11 . پديدهشناسى فقر و توسعه ، نظارت و اشراف محمد حكيمى ، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى ، قم ، چاپ اول ، 1380 ش .
12 . پول ، بهره ، بحرانهاى اقتصادى - اجتماعى ، هلموت كروتيس ، ترجمهء حميدرضا شهميرزادى ، كانون انديشهء