به اجراى صحيح پروژهء توسعه نخواهند شد ؛ همانگونه كه در تعبيرى ديگر ، آن حضرت عدالت را مايهء پيوند دل و تحكيم روابط اجتماعى مىشمرد :
« والعدل تنسيقاً للقلوب
» . « 1 »
اميرمؤمنان عليه السلام نيز در يك جملهء پرمعنا مىفرمايد : «
إنّ أفضل قُرّة عين الولاة إستقامة العدل فى البلاد ، وظهور مودّة الرعيّة
؛ برترين چيزى كه موجب چشم روشنى زمامداران مىشود برقرارى عدالت در شهرها و ظهور دوستى و محبت رعيت است » . « 2 »
ثالثاً ، با ناديده گرفتن عدالت ، اگر هم رشد اقتصادى جامعه افزايش يابد ، به يقين بخشهاى ديگر توسعه ، به ويژه فرهنگ ، اخلاق و معنويت جامعه آسيب مىبيند ، زيرا توجه به رشد ( بدون عدالت ) ، سبب فشار به اقشار كم درآمد جامعه مىشود و طبيعى است در چنين فضايى ، روى آوردن به امور غير قانونى و درآمدهاى نامشروع براى تأمين هزينههاى زندگى براى گروهى از مردم اجتنابناپذير است وپى آمد آن ، عدم تأثير برنامههاى معنوى و اخلاقى است : «
كاد الفقر أن يكون كفراً » « 3 »
و آسيب ديدن دين مردم و موجب پريشانى و اضطراب آنان است : «
يا بنيّ إنّى أخاف عليك الفقر . . . إنّ الفقر منقصة للدّين ومدهشة للعقل
» . « 4 » و همهء اين موارد هزينههاى فراوانى را بر دوش دولت مىگذارد كه بايد با تقويت نيروهاى بازدارنده ، مأموران امنيّتى ، تجهيزات روانى ، بهداشتى و مانند آن به مقابله با اين ناهنجارىها بپردازد و همين در درازمدت بر رشد اقتصادى نيز تأثير منفى خواهد گذاشت .
رابعاً ، به اعتقاد ما توجه به عدالت و رسيدگى به محرومان سبب لطف و توجه ويژهء الهى خواهد شد و همين نيز بركات فراوانى را در پى دارد كه به حلّ مشكلات و توسعه و رفاه جامعه كمك مىكند . امام صادق عليه السلام مىفرمايد : «
إنّ النّاس يستغنون إذا عُدل بينهم ، و تنزل السّماء رزقها ، و تخرج الأرض بركتها بإذن اللَّه
؛ مردم ، آنگاه كه عدالت ميانشان حاكم باشد ، بىنياز مىگردند و آسمان با اذن پروردگار رزق خويش را فرو مىفرستد و زمين بركاتش را خارج مىسازد » « 5 » و ظلم و ستم بر عدهاى - هر چند با انگيزهء رشد اقتصادى - سبب زوال بركات الهى خواهد شد :
« بالظلم تزول النِّعم
» . « 6 »
رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز فرمود : «
اذا جارت الولاة قحطت السماء
؛ هنگامى كه واليان ستم نمايند ، آسمان بركاتش را دريغ خواهد كرد » . « 7 » در حديث ديگرى آن حضرت خطاب به معاذ بن جبل وى را از نفرين مظلوم مىترساند و مىفرمايد : «
واتّق دعوة المظلوم فانّها ليس بينها و بين اللَّه حجاب
» . « 8 »
خامساً ، در كشورهاى پيشرفته و رشد يافته كه در آغاز حركت ، رشد را اصل قرار دادهاند تا بعداً به
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 29 ، ص 223 .
( 2 ) . نهجالبلاغه ، نامهء 53 . براى آگاهى بيشتر از اهميت عدالت در اسلام و نقش آن در آبادى و رشد جامعه ر . ك : مستقبل علم الاقتصاد من منظور الاسلامى ، دكتر محمد عمر چپرا ، ترجمهء دكتر رفيق يونس المصرى ، ص 107 - / 110 .
( 3 ) . خصال صدوق ، ج 1 ، ص 11 ؛ كنز العمال ، ج 6 ، ص 492 ، ح 16682 از رسول خدا صلى الله عليه و آله .
( 4 ) . نهجالبلاغه ، قصار 319 از على عليه السلام .
( 5 ) . كافى ، ج 3 ، ص 568 ، ح 6 .
( 6 ) . غررالحكم ، ح 10413 .
( 7 ) . الكامل ، عبداللَّه بن عدى ، ج 3 ، ص 361 .
( 8 ) . صحيح بخارى ، ج 3 ، ص 99 و مسند احمد ، ج 1 ، ص 233 .